Ερωτευόμαστε εκείνον που ανταποκρίνεται στην ερώτησή μας: «Ποιος είμαι;»

Hanna Waar (από εδώ και στο εξής ΗW): Μας διδάσκει κάτι η ψυχανάλυση για τον έρωτα;
Jacques-Alain Miller ( από εδώ και στο εξής JAM): Πολλά πράγματα, επειδή είναι μια εμπειρία της οποίας πηγή είναι ο έρωτας. Είναι το ερώτημα του αυτόματου και, ακόμη συχνότερα, αυτού του μη συνειδητού έρωτα που φέρνει ο αναλυόμενος στον αναλυτή και καλείται μεταβίβαση. Είναι σκηνοθετημένος έρωτας αλλά φτιαγμένος από το ίδιο υλικό με τον αληθινό έρωτα.  Ρίχνει φως στον μηχανισμό του: ο έρωτας απευθύνεται σε αυτόν/την που νομίζεις ότι γνωρίζει την αληθινή αλήθεια σου. Αλλά ο έρωτας σε κάνει να σκεφτείς ότι αυτή η αλήθεια είναι ευχάριστη ενώ στην πραγματικότητα είναι  δύσκολο να την αντέξεις.
HW: Τι είναι λοιπόν το να ερωτεύεσαι αληθινά;
JAM: Το να είσαι αληθινά ερωτευμένος είναι να πιστεύεις ότι με το να ερωτεύεσαι θα πάρεις μια αλήθεια για τον εαυτό σου. Ερωτευόμαστε αυτόν/ή που έχει την απάντηση ή μια απάντηση στην ερώτησή μας: «Ποιος είμαι;»
HW: Γιατί κάποιοι γνωρίζουν πώς να ερωτεύονται και κάποιοι άλλοι όχι;
JAM: Μερικοί άνθρωποι ξέρουν πώς να προκαλέσουν τον έρωτα στο άλλο πρόσωπο, όντας εραστές κατά συρροή, παρομοίως άνδρες και γυναίκες. Γνωρίζουν τι ωθεί  κάποιον να ερωτευτεί. Αλλά δεν ερωτεύονται απαραιτήτως, μάλλον παίζουν τη γάτα με το ποντίκι με το θήραμά τους. Για να ερωτευτείς πρέπει να παραδεχτείς την έλλειψή σου και να αναγνωρίσεις ότι χρειάζεσαι τον/την άλλο/η, ότι σου λείπει. Εκείνοι που νομίζουν ότι είναι πλήρεις μόνοι τους ή θέλουν να γίνουν δεν ξέρουν να ερωτεύονται. Και μερικές φορές το επιβεβαιώνουν με πόνο. Χειραγωγούν, κινούν τα νήματα αλλά για τον έρωτα δεν γνωρίζουν ούτε τα ρίσκα του ούτε την ευχαρίστησή του.
HW: «Πλήρεις μόνοι τους»: μόνο ένας άνδρας θα σκεφτόταν κάτι τέτοιο..
JAM: Καλή παρατήρηση! Ο Lacan συνήθιζε να λέει: «Το να ερωτεύεσαι είναι να δίνεις κάτι που δεν έχεις». Αυτό σημαίνει: το να ερωτεύεσαι  είναι το να αναγνωρίζεις την έλλειψή σου και να τη δίνεις στον άλλο, να την τοποθετείς στον άλλο. Δεν είναι να δίνεις αυτό που κατέχεις, αγαθά και δώρα, είναι να δίνεις κάτι που δεν κατέχεις, κάτι που είναι πέρα από σένα. Για να το κάνεις αυτό πρέπει να αποδεχτείς την έλλειψη, τον «ευνουχισμό»  σου όπως έλεγε ο Freud.  Και αυτό είναι ουσιωδώς γυναικείο. Κάποιος αγαπά πραγματικά από μια γυναικεία θέση. Η αγάπη σε εκθηλύνει (feminise). Για αυτό η αγάπη στον άνδρα είναι πάντα λίγο κωμική, αστεία. Αν όμως επιτρέψει στον εαυτό του να φοβηθεί την γελοιοποίηση, τότε στην πραγματικότητα δεν είναι και πολύ σίγουρος για τον ανδρισμό του.
HW: Είναι πιο δύσκολο για τους άνδρες να ερωτευτούν;
JAM: Ω ναι! Ακόμη και ένας ερωτευμένος άνδρας έχει αναλαμπές αξιοπρέπειας, ξεσπάσματα επιθετικότητας απέναντι στο αντικειμένο του έρωτά του, επειδή αυτός ο έρωτας τον βάζει σε μια θέση έλλειψης, εξάρτησης. Για αυτό και μπορεί να επιθυμεί γυναίκες με τις οποίες δεν είναι ερωτευμένος, έτσι ώστε να επιστρέψει στην ανδροπρεπή  θέση που αναστέλλει  όταν είναι ερωτευμένος. Ο Freud καλεί αυτή την αρχή «υποβάθμιση της ερωτικής ζωής» στους άνδρες: τον διαχωρισμό μεταξύ έρωτα και σεξουαλικής επιθυμίας.
ΗW: Και στις γυναίκες;
JAM: Είναι λιγότερο συχνό. Στις περισσότερες περιπτώσεις υπάρχει ένας διπλασιασμός του ανδρικού συντρόφου. Από τη μια είναι ο άνδρας που τους δίνει απόλαυση και που επιθυμούν, και από την άλλη ο άνδρας του έρωτα, που είναι εκθηλυμένος, απαραιτήτως ευνουχισμένος. Μόνο που δεν είναι η ανατομία που έχει εδώ τα ηνία: υπάρχουν μερικές γυναίκες που υιοθετούν μια ανδρική θέση. Υπάρχουν όλο και περισσότερες. Ένας άνδρας για αγάπη και άλλοι άνδρες για απόλαυση, που γνώρισαν στο διαδίκτυο, στο δρόμο ή στο τρένο.
HW: Γιατί «όλο και περισσότερες»;
JAM: Τα κοινωνικοπολιτισμικά  στερεότυπα της θηλυκότητας και της αρρενωπότητας βρίσκονται σε μια διαδικασία ριζικού μετασχηματισμού. Οι άνδρες καλούνται να αποκαλύψουν τα συναισθήματά τους, να αγαπούν και να εκθηλυνθούν. Οι γυναίκες αντιθέτως υφίστανται μια πίεση για αρρενοποίηση: στο όνομα της νομικής ισότητας οδηγούνται στο να συνεχίζουν να λένε: «και εγώ επίσης». Την ίδια στιγμή οι ομοφυλόφιλοι/ες απαιτούν τα ίδια δικαιώματα και σύμβολα με τους ετεροφυλόφιλους  όπως ο γάμος και η γονεϊκότητα. Υπάρχει μια μεγάλη αστάθεια στους ρόλους, μια διαδεδομένη ρευστότητα στο θέατρο του έρωτα, που έρχεται σε αντίθεση με την σταθερότητα του χτες. Ο έρωτας γίνεται ρευστός, όπως παρατήρησε ο κοινωνιολόγος Zygmunt Bauman. O καθένας οδηγείται στο να εφεύρει το δικό του life style, να υιοθετήσει τον δικό του τρόπο απόλαυσης και έρωτα. Τα παραδοσιακά σενάρια γίνονται σταδιακά ξεπερασμένα. Η κοινωνική πίεση για εναρμόνιση δεν έχει εξαφανισθεί αλλά φθίνει.
HW: «Ο έρωτας είναι πάντα αμοιβαίος» είπε ο Lacan. Αληθεύει αυτό ακόμη στο παρόν πλαίσιο; Τι σημαίνει;
JAM: Αυτή η πρόταση επαναλαμβάνεται ξανά και ξανά χωρίς να γίνεται κατανοητή ή γίνεται κατανοητή με λάθος τρόπο. Δεν σημαίνει ότι το να είσαι ερωτευμένος με κάποιον είναι αρκετό για να είναι ερωτευμένος και εκείνος μαζί σου. Κάτι τέτοιο θα ήταν ανόητο. Σημαίνει: «Αν σε έχω ερωτευτεί, είναι επειδή είσαι αξιαγάπητος. Εγώ είμαι αυτός που ερωτεύεται αλλά και εσύ ανακατεύεσαι σε αυτό, επειδή υπάρχει κάτι σε εσένα που με κάνει να σε ερωτευτώ. Είναι αμοιβαίο, επειδή υπάρχει ένα πίσω-μπρος: η αγάπη που έχω για εσένα είναι το ανταποδοτικό αποτέλεσμα του αίτιου της αγάπης που είσαι για μένα. Έτσι εμπλέκεσαι και εσύ. Ο έρωτάς μου για εσένα δεν είναι απλώς δικό μου ζήτημα αλλά και δικό σου. Ο έρωτας μου λέει κάτι για σένα που πιθανώς να μην το γνωρίζεις». Αυτό δεν εγγυάται ούτε στο ελάχιστο ότι κάποιος θα ανταποκριθεί στον έρωτα του άλλου: όταν αυτό συμβαίνει είναι πάντα της τάξης του θαύματος, δεν υπολογίζεται προκαταβολικά.
HW: Δεν τον ή την βρίσκουμε τυχαία. Γιατί αυτός ο άνδρας ή γιατί αυτή η γυναίκα ;
JAM: Είναι αυτό που ο Freud ονομάζει Liebesbedingung, η κατάσταση της αγάπης, το αίτιο της επιθυμίας. Είναι ένα συγκεκριμένο χαρακτηριστικό ή σύνολο χαρακτηριστικών  που οδηγούν το άτομο να επιλέξει τον/ την αγαπημένο/η. Αυτό διαφεύγει εξ’ ολοκλήρου των νευροεπιστημών, επειδή είναι μοναδικό σε κάθε άνθρωπο, εξαρτάται από την μοναδική προσωπική του ιστορία. Για παράδειγμα, ο Freud αναφέρει για έναν ασθενή του ότι αίτιο της επιθυμίας του ήταν η γυαλάδα μιας γυναικείας μύτης.
HW: Είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς στον έρωτα που θεμελιώνεται σε τέτοια ασήμαντα πράγματα!
JAM: Η πραγματικότητα του ασυνείδητου ξεπερνά την φαντασία. Δεν μπορείς να φανταστείς πόσα θεμελιώνονται στην ανθρώπινη ζωή, ιδιαίτερα όσον αφορά τον έρωτα σε μικρά πράγματα, σε «θεϊκές λεπτομέρειες». Είναι αλήθεια ότι στους άντρες βρίσκεις τέτοια αίτια επιθυμίας, τα οποία είναι όπως τα φετίχ. Η παρουσία τους είναι απαραίτητη για να πυροδοτηθεί η διαδικασία της αγάπης. Μικροσκοπικές ιδιαιτερότητες, ενθύμια του πατέρα, της μητέρας, του αδελφού, της αδελφής, κάποιου/ας από την παιδική ηλικία επίσης παίζουν σημαντικό ρόλο στην επιλογή ερωτικού αντικειμένου από την γυναίκα. Αλλά η γυναικεία μορφή της αγάπης είναι περισσότερο ερωτομανιακή παρά φετιχιστική: θέλουν να αγαπηθούν και το ενδιαφέρον, η αγάπη, που τους δείχνεται είναι συχνά sine qua non για την πυροδότηση της αγάπης τους ή τουλάχιστον της συγκατάθεσής τους.  Αυτό το φαινόμενο βρίσκεται στην βάση του φλερτ των ανδρών προς τις γυναίκες.
HW: Αποδίδεις κάποιον ρόλο στις φαντασιώσεις;
JAM: Στις γυναίκες οι φαντασιώσεις, είτε συνειδητές είτε ασυνείδητες, είναι αυτές που παίζουν τον αποφασιστικό ρόλο για τη θέση της jouissance και λιγότερο η επιλογή του ερωτικού αντικειμένου.  Για τους άντρες ισχύει το αντίθετο.  Για παράδειγμα, μια γυναίκα μπορεί να φτάνει σε οργασμό (απόλαυση) με την προϋπόθεση ότι φαντάζεται κατά τη συνουσία ότι την χτυπούν, τη βιάζουν, ή ότι είναι μια άλλη γυναίκα ή ότι είναι κάπου αλλού, απούσα.
HW: Και η αντρική φαντασίωση;
JAM:  Την συναντούμε στην ιστορία του έρωτα με την πρώτη ματιά. Το κλασικό παράδειγμα που σχολιάστηκε από τον Lacan στη νουβέλα του Γκαίτε, το αιφνίδιο πάθος του Βέρθερου για τη Σαρλό τη στιγμή που τη βλέπει για πρώτη φορά καθώς ταΐζει τα παιδιά τριγύρω της. Εδώ είναι η μητρική ποιότητα της γυναίκας που πυροδοτεί τον έρωτα. Ένα άλλο παράδειγμα παρμένο από την πρακτική μου είναι το εξής: ένα αφεντικό στα 50 του βλέπει υποψηφίους για τη θέση γραμματέως. Εμφανίζεται μια νεαρή γυναίκα 20 χρονών. Αμέσως της δηλώνει τον έρωτά του. Αναρωτιέται τι του συνέβη και ξεκινά ανάλυση. Εκεί αποκαλύπτει τι πυροδότησε την αντίδρασή του. Στη γυναίκα συνάντησε χαρακτηριστικά που του θύμισαν τι ήταν στην ηλικία των 20 όταν πήγε στην πρώτη του συνέντευξη για δουλειά. Κατά κάποιον τρόπο ερωτεύτηκε τον εαυτό του. Σε αυτά τα δύο παραδείγματα βλέπουμε τις δύο πλευρές του έρωτα που διαχώρισε ο Freud: είτε ερωτεύεσαι κάποιον/α που προστατεύει, σε αυτή την περίπτωση τη μητέρα, ή ερωτεύεσαι την ναρκισσιστική εικόνα του εαυτού σου.
HW: Ακούγεται σαν να είμαστε κούκλες!
JAM: Όχι, μεταξύ του άνδρα και της γυναίκας τίποτα δεν γράφεται προκαταβολικά, δεν υπάρχει πυξίδα, προκαθορισμένη σχέση. Η συνάντησή τους δεν είναι προγραμματισμένη, όπως είναι μεταξύ του σπερματοζωαρίου και του ωάριου. Δεν έχει να κάνει ούτε με τα γονίδιά μας. Οι άνδρες και οι γυναίκες μιλούν, ζουν σε έναν κόσμο λόγου, και αυτό είναι καθοριστικό.  Οι τροπικότητες του έρωτα είναι εξαιρετικά ευαίσθητες στην περιβάλλουσα κουλτούρα. Κάθε πολιτισμός διακρίνεται για τον τρόπο που δομεί τη σχέση μεταξύ των φύλων. Τώρα στη Δύση, στις κοινωνίες μας που είναι φιλελεύθερες, νομικο-δικαιϊκές  το «πολλαπλό» είναι έτοιμο να εκθρονίσει το «ένα». Το ιδεώδες μοντέλο του μεγάλου έρωτα για μια ζωή χάνει σταδιακά έδαφος, έναντι του γρήγορου ραντεβού, του γρήγορου έρωτα και ενός πλήθους εναλλακτικών, διαδοχικών, ακόμη και ταυτόχρονων ερωτικών σεναρίων.
HW: Και η αγάπη μακροπρόθεσμα; Η αιώνια αγάπη;
JAM: Ο Μπαλζάκ είπε: «κάθε πάθος που δεν είναι αιώνιο είναι φρικτό». Αλλά μπορεί ο δεσμός να κρατήσει για μια ζωή μέσα στην εγγραφή του πάθους; Όσο περισσότερο ένας άνδρας αφιερώνεται σε μια γυναίκα, τόσο περισσότερο τείνει να αποδεχτεί μια μητρική σήμανση για αυτόν: περισσότερο εξαϋλωμένη και απλησίαστη παρά αγαπημένη. Οι παντρεμένοι ομοφυλόφιλοι αναπτύσσουν αυτή τη λατρεία της γυναίκας καλύτερα: Ο Αραγκόν  τραγουδάει τον έρωτα του για την Έλσα.  Όταν πεθαίνει, είναι γεια σας αγόρια! Και όταν μια γυναίκα γαντζώνεται σε έναν άντρα, τον ευνουχίζει. Έτσι το μονοπάτι είναι δύσβατο. Το καλύτερο πεπρωμένο για τη συζυγική αγάπη είναι η φιλία, αυτό ουσιαστικά που είπε ο Αριστοτέλης.
HW: Το πρόβλημα είναι ότι οι άντρες λένε ότι δεν καταλαβαίνουν τι θέλουν οι γυναίκες και οι γυναίκες δεν ξέρουν τι περιμένουν οι άντρες από αυτές…
JAM: Ναι. Αυτό που έρχεται ως αντίρρηση στην αριστοτελική λύση είναι ότι ο διάλογος μεταξύ των δύο φύλων είναι αδύνατος, όπως είπε ο Lacan με έναν στεναγμό. Οι ερωτευμένοι άνθρωποι είναι καταδικασμένοι να συνεχίζουν να μαθαίνουν την γλώσσα του άλλου επ’ αόριστον, ψηλαφώντας, αναζητώντας τα κλειδιά, κλειδιά που είναι πάντα ανακλήσιμα. Ο έρωτας είναι πάντα ένας λαβύρινθος από παρεξηγήσεις όπου η έξοδος δεν υπάρχει.
*Ο Jacques-Alain Miller είναι ψυχαναλυτής και συγγραφέας, ιδρυτικός μέλος και πρόεδρος της World Association of Psychoanalysis και επιμελητής της σειράς βιβλίων «Τα Σεμινάρια του Ζακ Λακάν».

Psy-Analysis / Belle de jour*

*film français de Luis Bunuel 1967 *Based on the 1928 novel, by Joseph Kessel

D.V: Το Υπερεγώ έχει αρχές φυσικά! Ο Κος Υσόν ενσαρκώνει το impératif de jouissance. Ο Husson ( Michel Piccoli –που εκπροσωπεί το Υπερεγώ) λέει στην Severine (Catherine Deneuve) απόλαυσε! Η απόλαυση είναι πέρα από την αρχή της ευχαρίστησης που είναι πέρα από την οικονομία του νόμου, πέρα από την οικονομία του οίκου και της λέει απόλαυσε!.

D.Τ: Στο βιβλίο του Lacan «Kant and Sade» αναφέρει το παράδειγμα του λοχαγού που ο στρατηγός γνωρίζοντας ότι έχει ερωτική σχέση με την γυναίκα του, τον προειδοποιεί ότι αν ξαναπάει με την γυναίκα του θα τον εκτελέσει. Ο λοχαγός λογω της ακατανίκητης δύναμης της επιθυμίας πηγαίνει με την γυναίκα του και την επόμενη μέρα το πρωί ο στρατηγός τον σκοτώνει. Με αυτό ο Sade αποδεικνύει ότι η επιθυμία είναι πιο δυνατή από τον νόμο του Kant και ο Lacan στηριζόμενος στο Αριστοτελικό  «παράβασις» (transgression) μας εξηγεί ότι όντως μέσα στον νόμο υπάρχει παράβαση του νόμου, δηλαδή η επιθυμία (απόλαυση) παραβαίνει τον νόμο.

D.V:  Πολλά παπούτσια δεν υπήρχαν στην ταινία? Δεν το παρατηρήσατε?

- Ναι, το παπούτσι είναι φετίχ!

D.V: Μας δείχνει την Severine να βαδίζει προς το πεπρωμένο των φαντασιώσεων της και οι άντρες αποκλειστικά και μόνο στα υποδήματα της. Δείχνει τον νεαρό να κουβαλάει στην πλάτη του ένα ζευγάρι παπούτσια, τις περίφημες μπότες της. Μετά υπάρχει αυτό το ζευγάρι παπούτσια όταν (στην ταινία) η Severine ανοίγει την πόρτα στον νεαρό που έχει πάει σπίτι της και τα μαζεύει η υπηρέτρια στη συνέχεια. Υπάρχουν και άλλες σκηνές με παπούτσια (πχ οι κόκκινες γόβες, παπούτσια κάτω από τις σκάλες) παντού! μια πληθωριστική παρουσία του παπουτσιού! Οι γυναίκες έχουν μια αδυναμία στα υποδήματα!

Υπάρχει ένας ανομολόγητος γυναικείος φετιχισμός του παπουτσιού, ο όποιος έρχεται κυριολεκτικά να στηρίξει την φαλλική ανάταση του γυναίκειου σώματος. Οποιαδήποτε γυναίκα μπορεί να σας το πει αυτό το πράγμα.

Θα πρέπει να σας το υπενθυμίζει μερικές φορές! Γιατί όπως λέει ο Lacan υπάρχει μια γνώση η όποια δεν έχει αυτογνωσία.

J.C: Στην φαντασίωση της μονομαχίας δεν είναι λίγο ανάποδες οι ροπές σε σχέση με τις άλλες φαντασιώσεις της? Εγώ κατάλαβα ότι ο σύζυγος σκοτώνει τον Husson και η σφαίρα του Husson πετυχαίνει την Severine.

D.V:  Αγαπητέ μου, από πού συνάγεις ότι στην διάρκεια της μονομαχίας ο ένας πυροβολεί τον άλλον? Και οι δυο στοχεύουν την Severine. Και ο σύζυγος που δεν μπορεί να την χτυπήσει, δεν μπορεί να την φτάσει διότι υπάρχει αυτό το τείχος  ψυχρότητας που τον αποτρέπει κάθε φόρα, από την επιθυμία προσπέλασης που εκδηλώνει απέναντι της και φυσικά ο άλλος (Husson) στον ρόλο ακριβώς αυτού, σε συντεταγμένη υπηρεσία του Υπερεγώ κυριολεκτικά την παραπέμπει-στοχεύει κάθε φόρα με φράσεις οι όποιες της επιβάλουν την προστακτική της απόλαυσης. Και οι δυο ακριβώς την στοχεύουν. Η διαφορά είναι ότι την πετυχαίνει μονό ένας εξ’ αυτών, ο κύριος Husson!

- ΄Αρα η δίκη του σφαίρα τον πετυχαινει!

D.V:  (Γελώντας) Μα δεν πρόκειται για σφαιρες, αυτά τα πράγματα δεν γίνονται με σφαίρες, υπάρχουν πολλοί τρόποι για να ματώσεις μια γυναίκα! Και επανέρχεται αυτό το μοτίβο της κηλίδας αίματος στο Bunuel, επανέρχεται στο μπουρδέλο και σε αυτή την σκηνή που είναι πραγματικά η παραπομπή στην διακόρευση. Η σφαίρα είναι κάτι που μπαίνει μέσα. Μπαίνει μέσα σε ένα σώμα. Η μεταφορά είναι προφανής.

(σχόλια των παρισταμένων)

D.V: Κοιτάξτε δεν πρόκειται για ένα ιεραποστολικό γαμησι σε αυτή τη σκηνή. Δείχνει μια ματωμένη γυναίκα δεμένη η οποία απολαμβάνει μέσα από μια σαδομαζοχιστική φαντασίωση! Ο σύζυγος βγαίνει από το νοσοκομείο και βλέπει μια αναπηρική πολυθρόνα. Τι βλέπει σ΄ αυτήν την άδεια πολυθρόνα? Το κατοπτρικό του είδωλο! Εκεί θα τον δείξει στην συνέχεια, αυτή η άδεια πολυθρόνα προορίζεται για αυτόν και μας φανερώνεται στο τέλος της ταινίας.

Ο Bunuel δείχνει ότι αυτό είναι το πεπρωμένο του, η θέση του σε όλη την ιστορία είναι η θέση του ευνούχου.

Όλη η ταινία είναι, σε ένα σκέλος της, η έκθεση του συζυγικού ευνουχισμού, αυτής της αναπηρίας του νόμου και της νόμιμης απόλαυσης την οποία ενσαρκώνει ο σύζυγος. Κάθε φόρα που την πλησιάζει στο κρεβάτι αυτή λέει όχι όχι όχι!  Η Severine καταφεύγει στις φαντασιώσεις στις όποιες δεν έχει θέση αυτός υπό την μορφή του συζύγου.

- Αυτός όμως πως απολαμβάνει με μια γυναίκα ψυχρή;

D.V: Αυτός απολαμβάνει τον ευνουχισμό του! Δεν είναι όμως ο μόνος άντρας που απολαμβάνει τον ευνουχισμό του έξω από τον κόσμο, μεταξύ μας είναι λεγεώνα αντρών που απολαμβάνει μ΄ αυτόν τον τρόπο (γέλια), αλλά μην το πεις παραπέρα… Αποδέχεται αυτήν την κατάσταση και την αναπαράγει μετωνυμικά στο άπειρο, μέσα από τις υποσχέσεις που κάθε τόσο του παρέχει, αυτή, ότι προσπαθεί να έρθει πιο κοντά του. Και όλο πιο κοντά του και όλο πιο κοντά του και όλο καβαλάει την άμαξα, που λέμε, για να πάει (γέλια..)

- Μήπως όμως δεν την θέλει ως γυναίκα; διότι κάποια στιγμή της λέει.. - δεν θα ωριμάσεις ποτέ;

D.V: Πιθανόν, αλλά όμως ζει μέσα σ΄ αυτήν την αυταπάτη, είναι ένας τύπος ανυποψίαστος για την απόκρυφη ζωή της γυναίκας του και δείχνει πράγματι ότι είναι ένα φενακισμένο υποκείμενο απέναντι σ΄ αυτήν την ηφαιστειακή νυμφομανή αθωότητα που εκρήγνυται 2 με 5 στο μπουρδέλο καθημερινά.  Αδυνατεί να υποψιαστεί το παραμικρό!

- Για την άμαξα και το όνειρο της που βγαίνει από το μπάνιο και για τις φαντασιώσεις της;

D.V: Προφανώς είναι μια παραπομπή στο αλλού! που όντως βρίσκεται η γυναίκα του που δεν του αποκαλύπτει τις φαντασιώσεις της, πράγμα που το κάνει και στο τελικό πλάνο αναλαμβάνει ο κος Υσόν για τον σύζυγο, να τον ενημερώσει για την άτακτη ζωή της συμβίας του.

- Ναι αλλά και ότι εκείνη που αποφάσισε να πάει στο μπουρδέλο, δεν είναι σίγουρο ότι θα συναντούσε κάποια στιγμή τον Υσόν, πηγαίνοντας με μαθηματική ακρίβεια προς την ταπείνωση;

D.V: Μα ο Υσόν είναι μέσα της! Είναι αυτή η προστακτική που την βοηθάει να συντάξει τον οδηγό χάρτη που θα την οδηγήσει από το συζυγικό μαντρί στο χαμαιτυπείο των ηδονών!

-  Λέει κάποια στιγμή για το τελετουργικό της άμαξας που την πάει προς τον θάνατό της με έναν Σύμβουλο του θανάτου. Εκεί τι συμβαίνει; Με τον νεκρόφιλο Δούκα. Είναι μια επιθυμία θανάτου;

D.V: Τι εννοείτε τι συμβαίνει; Όλα τα τελετουργικά σχεδόν γελοιοποιούν, όλες οι φαντασιώσεις έχουν ως τερματικό σημείο στίξης ένα επεισόδιο, μια φράση, μια χειρονομία, που λειτουργεί σαν μια σκηνή αναδρομικής παρωδίας.  Η σκηνή του γιατρού με την Μαρκησία είναι υποδειγματική υπό αυτή την άποψη. ΄Ολες οι σκηνές δείχνουν πως η φαντασίωση στην κορύφωση της έντασης σπάει σαν μια φούσκα, το σχάσιμο υλικό ως ανάφλεξη της επιθυμία που ταυτόχρονα καταγράφεται ως σχάση της φαντασίωσης, ως κωμωδία της φαλλικής σημασίας, σ΄ όλες τις φαντασιώσεις, δείχνει την αμφισημία αυτής της φαντασίωσης. Η τοπολογική αυτή παρωδία της απόλαυσης στο τέλος της σκηνής (που τον παίζει ο νεκρόφιλος κάτω από το φέρετρο) όπου στο επάνω μέρος του επιτάφιου τελετουργικού έχει τη σωρό της νεκρής, έχει την ενσάρκωση του θανάτου και από κάτω την εμπύρετο και έγκαυλο έξαψη του μπαμπά σαν ‘’την ζωή εν τάφω’’ (αντιστροφή).

Η ζωή εν τάφω είναι μια παρτούζα (αυτή είναι η φαντασίωση του τύπου, - Δούκα) !! 

Το καλύτερο μέρος, ο ιδανικός τόπος για την πλήρη στύση, της φαλλικής σημασίας, είναι ακριβώς αυτή η εν τάφω αποδημία και η απόλαυση τίθεται υπό την αιγίδα, υπό την κηδεμονία του θανάτου. Το οποίο σημαίνει, πολύ απλά, ότι και στο υπερπέραν και στην μετά θάνατον ζωή, ναι μεν ο ίδιος θα αποσυντεθεί στα εξ΄ ων συνετέθει, αλλά τουλάχιστον θα επιβιώσει η αιωνιότητα της φαλλικής σημασίας. Αυτός ο έγκαυλος φαλλός θα συνεχίσει να εκσπερματώνει μέχρι την δεύτερη παρουσία! Είναι ιδιοφυές και του αξίζει μια υπόκλιση για τις σκηνές που δημιουργεί!!!

-  Αυτή η σκηνή με την ΄΄όστια΄΄ που αρνείται από τον παπά;

D.V: Ναι! αυτό που λέει η μικρή Σεβερίν στον παπά, είναι, ότι αυτό το στόμα το έχουμε για να παίρνει πίπες και όχι για να παίρνουμε την όστια! Και γι΄ αυτό πηγαίνει στο μπουρδέλο. Είναι όλη αυτή η εικονοκλαστική στάση, του Ιησουίτη. Του ανθρώπου του εμποτισμένου με τη χριστιανική παράδοση, όπως ήταν ο Μπονιουέλ, που πηγαίνει παιδάκι από το Νηπιαγωγείο κιόλας και γαλουχείται με τα προτάγματα της χριστιανικής ηθικής και που κατέληξε τελικά; Που οδηγεί η χριστιανική ηθική; Στο μπουρδέλο! Όπως το λέει ο απόστολος Παύλος ‘ότι δια του νόμου γνωρίζω την αμαρτία’! Υπάρχει ένας οδοδείκτης, ένας οδικός χάρτης για να γνωρίσουμε την αμαρτία… και είναι ο νόμος!

Αν δεν υπήρχε ο νόμος δεν θα υπήρχε ΄΄παράβαση΄΄ (αμαρτία). Ο νόμος ήρθε για να βάλει τα πράγματα στη θέση τους! Ο πραγματικός υπέρτατος νταβατζής, είναι ο νόμος που διαχειρίζεται όλα τα μπουρδέλα του κόσμου!

Είναι ένα ερώτημα, όμως, γιατί στο τέλος την πετάνε έτσι έξω; Γιατί την πετάνε στο δρόμο έτσι; Της πετάνε και το παλτό! Γιατί την πετάνε στον δρόμο έτσι μέσα στη βροχή; όταν την πετάνε έτσι στον δρόμο της συμπεριφέρονται σαν να είναι ζωντανή!

Για τους νεκρούς έχουμε έναν σεβασμό κατά κανόνα. Δεν τους συμπεριφερόμαστε με αυτόν τον τρόπο. Έχουμε έναν σεβασμό για τους νεκρούς τους αποδίδουμε κάποιες τιμές, έχουμε κάποια σεμνότητα απέναντί τους, στην διαδρομή που ακολουθούν… Γιατί της συμπεριφέρονται έτσι την στιγμή που εννοείται ότι είναι νεκρή;

Γιατί ο Μπονιουέλ επινοεί αυτή την μορφή ταπείνωσης ή εξευτελισμού; Υπάρχει ένα είδος έξωσης…, ένας είδος έξωσης από την σκηνή της φαντασίωσης.., ένα είδος λακτίσματος από την σκηνή της φαντασίωσης! Γιατί θέλει να δείξει ότι την πετάνε έξω από την φαντασίωσή της;  Διότι η ίδια την κατασκευάζει αυτή την σκηνή της φαντασίωσης,  μαζί με τον Κο Υσόν φυσικά…(Το Υπερεγώ).

-  Δείχνει η Σεβερίν να έχει μια απορία για το παρακάτω;

D.V: Τι απορία έχει; Που φαίνεται ότι έχει απορία; Υπάρχει μια χρονικότητα σε όλες τις φαντασιώσεις. Αν παρατηρήσατε όλες οι φαντασιώσεις διέπονται από ένα αυστηρό χρονικό πρωτόκολλο, με υποδειγματική διαγνωστική απεικόνιση, αυτών των χρονικών καταναγκασμών (π.χ. με τον γιατρό στο μπουρδέλο). Είναι μια διαδοχή πράξεων αυστηρά με καθορισμένο τρόπο, που πρέπει να γίνονται με ένα τρόπο απόλυτα σεβαστό. Σε όλα τα τελετουργικά, υπάρχει ένας χρόνος, ένα τέμπο που πρέπει να τηρείται! Δεν πρέπει να υπερπηδάται μια στιγμή του τελετουργικού.  Όχι!! Όχι!! της λέει ο γιατρός.., είναι πολύ γρήγορα!!, χαλάς το τέμπο… της ξαναλέει ο γιατρός και την αποπέμπει από το μαζοχιστικό τελετουργικό. Ο Μπονιουέλ ιδιοφυώς στήνει την σκηνή της αποπομπής που την πετάνε έξω από τη σκηνή της φαντασίωσης!

Ποια είναι η τύχη του υποκειμένου πάνω στη σκηνή της φαντασίωσης; που αποπέμπεται, απορρίπτεται, αποβάλλεται από το νεκροφιλικό, το μαζοχιστικό, τη σκηνή με τον νεαρό γκάγκστερ, που ταπεινώνεται και εξευτελίζεται το υποκείμενο; Τι διακυβεύεται για το υποκείμενο σε αυτές τις σκηνές εξόδου από την φαντασίωσή του; Θα μπορούσε ο τρόπος που σκηνοθετεί ο Μπονιουέλ να είναι ένα σεμινάριο για ψυχαναλυτές!

(Σχολιάζουν άλλες ταινίες του Μπονιουέλ, οι παριστάμενοι, προσπαθώντας να βρουν το τελετουργικό που εκτελείται στις σκηνές αυτές. –ο νεαρός απόλυτος εραστής, ο ευνουχισμένος σύζυγος, ο σαδομαζοχιστής γιατρός, ο νεκρόφιλος πατέρας -εραστής της κόρης, κ.λπ. / κανείς δεν πάει με την συμβία του ή με τη μαμά του ή τον μπαμπά του, είναι όλοι παράνομοι, λέει ο Βεργέτης…!)

- υπάρχει τρίγωνο Πατέρα – γιου –κόρης;

D.V: Η σχέση με τον νεαρό γκάγκστερ σ’ αυτήν την ταινία, κατ΄ αρχήν, δεν υπόκειται σε ένα τριγωνικό επικαθορισμό. Είναι μια σχέση μεταξύ δύο ερωτευμένων. Εν απουσία τρίτου. Δεν υπάρχει πουθενά τρίτος! Είναι όντως ο απόλυτος εραστής; Τι τον καθιστά αυτόν απόλυτο εραστή; ο μικρός γκάγκστερ, έχει μια θνησιγενή αντίσταση από μέρους του στην έλξη που ασκεί αυτή πάνω του ( η Σεβερίν). Διαφαίνεται αυτό, όταν παίρνει διαζύγιο και έρχεται σε ρήξη με τον πνευματικό του πατέρα και παύει να είναι ο μικρός του γιος / μετά από μεγάλη απουσία γυρίζει στη Σεβερίν και παίζει το ρόλο ενός ανθιστάμενου αντρισμού με το μπαστουνάκι του που βάζει ανάμεσα σε αυτόν και αυτήν. Είναι σαφώς μια μετωνυμία αυτής της φαλλικής διεκδίκησης. Βάζει κυριολεκτικά τον φαλλό του ανάμεσα σε αυτόν και αυτήν (όταν επιστρέφει μετά από μεγάλη απουσία και επισκέπτεται την Σεβερίν στο σπίτι της με σκοπό να την μαστιγώσει με τη ζώνη του) και βρίσκει ένα γελοίο πρόσχημα για να παίξει έτσι το θέατρο ενός ανθιστάμενου αντρισμού που καταρρέει αφθονεί και παραχρήμα. Αν και τελικά, μετά από αυτή τη θεατρική χειρονομία ματσισμού, πέφτει στα πόδια της προσπαθώντας να περισώσει κάτι από τον θνησιγενή αντρισμό του… Τον εναποθέτει στα πόδια της, εξ΄ου και η εμμονή αυτή στα παπούτσια της…   (Σχολιάζουν πως δεν έχει δόντια, έχει τρύπια κάλτσα, κ.λπ.)

Τι τον καθιστά λοιπόν αυτόν υπέρτατο εραστή;

Η εικόνα της πιο αγαλιακής έκστασης, την οποία αναδίδει η Σεβερίν, αντιστοιχεί μόνο στην συνάντηση με εκείνον τον Ασιάτη που περιφέρει το κουτάκι του…, όταν γυρίζει με ένα πρόσωπο κυριολεκτικά φωτισμένο, από μια ανείπωτη, μια ανέκφραστη, μια απροσπέλαστη ηδονή και λέει στην άλλη: ‘Τι ξέρεις εσύ αγαπητή μου; Παλάδα μου; που σε λένε Αθηνά της σοφίας και που από όλα αυτά τα πράγματα που συμβαίνουν, εσύ δεν καταλαβαίνεις γρι…

Ο Freud είπε...

...sε κάποια πελάτισσά του, μητέρα, όταν τον ρώτησε:

 - Μήπως γιατρέ μου δεν ήταν σωστό αυτό που είπα στον γιό μου? 

 - Μην ανησυχείτε! Ό,τι και να πείτε, ό,τι και να κάνετε, είναι λάθος.

Αυτό δεν είναι μόνο ένα χαριτωμένο ευφυολόγημα. Κρύβει μεγάλο κομμάτι της αλήθειας για την σχέση ανάμεσα σε πολλούς γονείς με τα παιδιά τους.

Μια πολύ μεγάλη μερίδα γονιών δεν έχουν ασχοληθεί αυτογνωστικά, επομένως, ούτε έχουν αντιμετωπίσει αποτελεσματικά πολλά ψυχολογικά τους προβλήματα. Αυτά είναι φυσικό να παρεμβαίνουν στην ψυχική τους ζωή επηρεάζοντας την ποιότητα των σκέψεων, των επιθυμιών, των αποφάσεων και των επιλογών που κάνουν σε όλες τους τις σχέσεις, και στις σχέσεις τους με τα παιδιά τους.

Πάρα πολλοί άνθρωποι γίνονται γονείς, για να μεταθέσουν, ασυνείδητα, το ασήκωτο για τους ίδιους υπαρξιακό βάρος -που έχει προκαλέσει η αδυναμία τους, ή η απροθυμία τους να αναλάβουν την προσωπική τους ευθύνη για την κατάσταση της ψυχικής, συντροφικής, σχεσιακής κι επαγγελματικής τους ζωής- στους απογόνους τους.

Υπό αυτό το πρίσμα, βιώνουν ως "φυσιολογική" γονεϊκή φροντίδα την επικίνδυνα εξαρτητική σχέση με τα παιδιά τους, "ανασαίνοντας" υπαρξιακά την ψυχή και την ζωή των παιδιών τους, και αφαιρώντας τους το δικαίωμα της αυτόνομής τοποθέτησης στην δική τους σκέψη, επιθυμία και προσωπική ζωή.

Αναπόφευκτα, οι συγκεκριμένοι γονείς αυτογνωστικά «νυχτωμένοι», βιώνουν τον κυρίαρχο και ασφυκτικά απαιτητικό γονεϊκό τους ρόλο ως «φυσιολογικό». Ως αποτέλεσμα, δεν μπορεί παρά να επενεργούν με κάθε λόγο και πράξη τους στα "βλαστάρια" τους ως πηγή άγχους, δυσφορίας, και ψυχικής αποδιοργάνωσης.

Η παραπάνω αδιέξοδη σχέση μπορεί να σταματήσει μόνο εφόσον ο γονιός αποφασίσει να αναλάβει το μερίδιο της δικής του ευθύνης που αναλογεί στην ποιότητα της ζωής του, και δεσμευόμενος στην διαλεύκανση κι αντιμετώπιση των τραυμάτων του και των επιλογών, μέσω της προσωπικής του ψυχοθεραπείας, αποφορτίσει τα παιδιά του, επιτρέποντάς τα να αναζητήσουν και να βρουν το νόημα της δικής τους ζωής, δημιουργώντας τον εαυτό τους.

Άνθη του κακού. Στον αναγνώστη (1855)

Κάρολος Μπωντλαίρ
 

Βλακεία , σφάλμα , γλίστρημα κι απάτη
Φουντώνουν το φτωχό μυαλό και το κορμί παιδεύουν
Τις προσφιλείς μας ενοχές ως καλοτρέφουν
Καθώς ο ζήτουλας την ψώρα του τιμά..

Τα πάθη μας πεισμάτωσαν, μουδιάσαν οι μετάνοιες...
Για κάθε εξομολόγηση ζητάμε κι αμοιβή
Κι ευθύς αλαφρωμένοι μες τη λάσπη μας γυρνάμε
Με δάκρυα κούφια να ξεπλύνουμε την κάθε μας ντροπή.

Στο προσκεφάλι του κακού ο Σατανάς Τρισμέγιστος
Το μαργωμένο μας μυαλό γλυκοκοιμίζει
Τη θέλησή μας, μέταλλο του νου ακριβό, σαν άθλιο καπνό την εξατμίζει
Τι είν’ άπιαστος στις τέχνες του ο σπετσιέρης ο σοφός .

Σαν τον ακόλαστο αχόρταγa φιλιά τρυγώντας
σ’ αρχαίας πόρνης κρεμασμένοι το μαρτυρικό μαστό
Τις άνομές μας ηδονές ξεκλέβουμε περνώντας
Το ξεραμένο πορτοκάλι άγρια στίβοντας να βγάλει και χυμό.
 
Ο Διάολος κρατάει τα σχοινιά που μας ορίζουν!
Τα πιο αποκρουστικά μάς είναι άκρως ποθητά
Και κατεβαίνουμε στην Κόλαση βήμα το βήμα,
Ατάραχοι, κυλώντας μες στα σκότη που σαπίζουν.

Κι όμοια εκατομμύριο, μυρμηγκιά λεβίθες στριμωγμένοι,
Στο κουφιοκέφαλό μας στήνουν κολληγιά λαός ολάκερος Δαιμόνια
Κι ο θάνατος στην κάθε ανασαμιά μας στα πνευμόνια
Κλάματα σέρνοντας βουβά, αόρατο ποτάμι κατεβαίνει

Κι αν βιασμοί, φαρμάκια, μαχαιριές, φλόγες του εμπρησμού
Δεν χάραξαν ακόμη το εράσμιο σχέδιό τους
Στο άθλιο τσιτάκι του φτηνού μας ριζικού, είναι που,
Δυστυχώς! απ’ την ψυχή μας απολείπει το πλέριο θράσος του κακού.

Κι ωστόσο, ανάμεσα σ’ αυτές τις σκύλες, τα τσακάλια,
Μαϊμούδες, όρνια, φίδια, πάνθηρες αγριωμένους και σκορπιούς,
Τέρατα που ουρλιάζουν και βρυχώνται και συστρέφουν
Θρηνωδώντας, μες των παθών μας τους κλωβούς,

Ειν’ κι ένα, το χειρότερο, πιο μοχθηρό, το όντως αποτρόπαιο!
Κι αν δε χειρονομεί ούτε θεατρικά κομπάζει
Με μια του μόνο κίνηση μπορεί όλο τον κόσμο να ρημάξει
Τη γη να κάνει μια χαψιά σ’ ένα βαριεστημένο του χασμουρητό.

Ειν’ η βαρυθυμιά *μας! Το μάτι της ακούσια βουρκωμένο
Κρεμάλες νείρεται καπνίζοντας την πίπα του αφιονιού
Την ξέρεις αναγνώστη μου καλά τη λεπτεπίλεπτη εικόνα του θεριού
Συ αναγνώστη υποκριτή – όμοιέ μου – εικόνα του αδερφού !

«Τόσο το χειρότερο για τον αναγνώστη, αν του λείπει η φιλοσοφική και θρησκευτική σκευή που του είναι απαραίτητη για να κατανοήσει τα ποιήματά μου.» Σ. Μπωντλαίρ .*Ennui, στον Σ.Μπ. με τη θεολογική έννοια ήγουν αμαρτία και τύψεις

Ο κεραυνοβόλος έρωτας είναι σαν ναρκωτικό!

Ο έρωτας με την πρώτη ματιά είναι ζήτημα που διαρκεί μόλις ένα πέμπτο του δευτερολέπτου και η ευφορία που προκαλεί με φυσικό τρόπο στον ερωτευμένο, είναι ανάλογη με τη διέγερση που προκαλούν στον ανθρώπινο εγκέφαλο οι χημικές ουσίες της κοκαΐνης, σύμφωνα με μια νέα αμερικανική επιστημονική έρευνα.

Η έρευνα επίσης ανακάλυψε ότι παράλληλα ενεργοποιούνται οι περιοχές του εγκεφάλου που έχουν σχέση με τη νόηση (άρα ίσως ο κεραυνοβόλος έρωτας να μην είναι και τόσο «τυφλός» τελικά!). Η μελέτη (μετα-ανάλυση), υπό την καθηγήτρια ψυχολογίας και νευρολογίας Στέφανι Ορτίγκ του πανεπιστημίου Σίρακιουζ της Νέας Υόρκης, σε συνεργασία με ερευνητές του πανεπιστημίου της Δ. Βιρτζίνια και του πανεπιστημιακού ψυχιατρικού νοσοκομείου της Γενεύης, δημοσιεύτηκε στο περιοδικό για ζητήματα σεξουαλικής ιατρικής “Journal of Sexual Medicine”, σύμφωνα με τη βρετανική «Ντέιλι Μέιλ» και το “Science Daily”. Η έρευνα διαπίστωσε ότι το «ρεύμα» του έρωτα αστραπιαία ενεργοποιεί 12 διαφορετικά σημεία του εγκεφάλου, ωθώντας τα να απελευθερώσουν μια σειρά από χημικές ουσίες, όπως η ντοπαμίνη, η ωκυτοκίνη, η αδρεναλίνη και η βασοπρεσίνη, που προκαλούν αίσθημα ευεξίας, διέγερσης και εσωτερικής ηδονής.

Οι ίδιες ουσιαστικά χημικές ουσίες «πυροδοτούνται» και από την λήψη μιας δόσης κοκαΐνης, πράγμα που, κατά τους ερευνητές, σημαίνει ότι το αίσθημα του ερωτευμένου μοιάζει με αυτό του κοκαϊνομανούς! Παράλληλα, όμως, διαπιστώθηκε ότι ο έρωτας ενεργοποιεί περιοχές του εγκεφάλου, που σχετίζονται με τις γνωστικές λειτουργίες της νόησης, όπως η νοητική αναπαράσταση, οι λεκτικές μεταφορές και η νοητική απεικόνιση του σώματος.

«Αυτά τα ευρήματα επιβεβαιώνουν ότι ο έρωτας έχει επιστημονική βάση, όμως εγείρουν το ερώτημα: η καρδιά ερωτεύεται ή ο εγκέφαλος;», δήλωσε η Ορτίγκ, η οποία εκτίμησε ότι «ερωτεύεται ο εγκέφαλος, αλλά η καρδιά παίζει το δικό της ρόλο, διότι η πολύπλοκη έννοια του έρωτα σχηματίζεται τόσο από διαδικασίες από κάτω προς τα πάνω, όσο και από πάνω προς τα κάτω, δηλαδή από τον εγκέφαλο προς την καρδιά και το αντίστροφο».

Όπως είπε, για παράδειγμα, «η ενεργοποίηση μερικών περιοχών του εγκεφάλου μπορεί να διεγείρει την καρδιά, πράγμα που οδηγεί στο αίσθημα ότι υπάρχουν ΅πεταλούδες στο στομάχι'. Μερικά συμπτώματα που μερικές φορές νιώθουμε και νομίζουμε ότι προέρχονται από την καρδιά, στην πραγματικότητα ξεκινούν από τον εγκέφαλο».

Η μελέτη, επίσης, έδειξε ότι διαφορετικά είδη αγάπης επηρεάζουν διαφορετικά μέρη του εγκεφάλου. Όπως ανέφερε η υπεύθυνη της έρευνας, μελέτες αυτού του είδους, που αποκαλύπτουν τους βιοχημικούς και τους εγκεφαλικούς μηχανισμούς του έρωτα, θα μπορούσαν να βοηθήσουν μελλοντικά με νέες θεραπείες, όσους υποφέρουν από σοβαρές ερωτικές απογοητεύσεις.

Κρίστεβα - συνέντευξη

Ευρώπη, μίλα για τις σκοτεινές σου πλευρές.     

Η Ευρώπη στο ψυχαναλυτικό ντιβάνι.

Γιούλια Κρίστεβα, ας υποθέσουμε πως η Ευρώπη έρχεται στο γραφείο σας και κάθεται στο ψυχαναλυτικό ντιβάνι σας. Τι θα λέγατε σ' αυτόν τον παράξενο "ασθενή" σας, οι απογοητεύσεις του οποίου πολλαπλασιάζονται τελευταία;

Πρώτα-πρώτα, θα προσπαθούσα να τον κάνω να μιλήσει για την κρυφή σκιά του, την σκοτεινή του πλευρά, αυτή τη σύγχρονη εκδοχή του προπατορικού αμαρτήματος. Η Ευρώπη πάσχει από τα εγκλήματα που έχει διαπράξει. Όταν άρχισαν την οικοδόμηση της Ευρώπης μετά τον πόλεμο, άφησαν συνειδητά το παρελθόν και την μνήμη στην άκρη. Για το λόγο αυτό, οι Συνθήκες της Ρώμης του 1957 δεν παραπέμπουν ούτε τον πολιτισμό, ούτε την ιστορία. Ήθελαν να οικοδομήσουν και πάλι την ήπειρο απωθώντας το παρελθόν της, ελπίζοντας να δημιουργήσουν έναν λειτουργικό homo economicus.

Για τη δεκαετία του 1950 συμφωνώ μαζί σας. Αλλά από τότε, έχει γίνει στην Ευρώπη μια συνεπής επεξεργασία της ιστορικής μνήμης...

Νομίζω ότι αυτή η απώθηση είναι σήμερα αντιφατική, αμφιλεγόμενη. Βεβαίως, οι διανοούμενοι και οι επιστήμονες έχουν φέρει σε πέρας ένα αξιοσημείωτο αναλυτικό έργο. Αλλά αυτή η γνώση δεν έχει μεταβιβασθεί επαρκώς στις μάζες. Ορισμένες χώρες - και αναφέρομαι βέβαια κατά πρώτο λόγο στη Γερμανία, αλλά όχι μόνο σ' αυτήν - έχουν σκύψει με γενναιότητα στο παρελθόν τους.

Όμως η Ευρώπη ως τέτοια, ως σύνολο, δεν έχει ασχοληθεί σοβαρά με την ιστορία της. Και δεν σκέφτομαι μόνον το ζήτημα του Ολοκαυτώματος. Σκέφτομαι την Ιερά Εξέταση, τα πογκρόμ, την αποικιοκρατία, την ανδροκρατική αλαζονεία ή τους πολέμους που υπήρξαν καταστροφικοί για την ήπειρο και εξαπλώθηκαν σε όλο τον κόσμο. Όσο αυτή η κρυφή σκιά δεν διερευνάται και δεν υποβάλλεται σε κριτική, η Ευρώπη δεν θα κινηθεί προς τα εμπρός, αλλά θα είναι καταδικασμένη ακόμη και να οπισθοδρομεί.

Σε ποιο βαθμό θα μπορούσε μια τέτοια επεξεργασία της ιστορικής μνήμης να βοηθήσει την σημερινή Ευρώπη να βγει από το αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεται τώρα;

Ένας ασθενής που συσσωρεύει αποτυχίες και τα πηγαίνει άσχημα, πρέπει να αναγνωρίσει τις μανιακές του τάσεις του και την κατάθλιψή του. Όταν ο "άρρωστος" αναγνωρίζει τα λάθη και τις ανεπάρκειές του μέσω της επεξεργασίας της μνήμης, μπορεί και πάλι ν' αναπτύξει μια ορισμένη αυτοεκτίμηση, περηφάνια, και ν' αλληλεπιδράσει καλύτερα με τον κόσμο.

Με τον τρόπο αυτό, έχει την ευκαιρία να θεραπεύσει το ναρκισσιστικό τραύμα του, ν' αναγνωρίσει τις αδυναμίες του, ν' αποκτήσει αντοχές και να προχωρήσει προς τα εμπρός, και έτσι να ξαναγεννηθεί. Η Ευρώπη βρίσκεται τώρα σε μια κρίση που έχει σχέση με την αποστολή της, με τον ρόλο που καλείται να παίξει, γιατί δεν ξέρει τι είναι, και γιατί δεν έχει κατορθώσει ή γιατί δεν έχει προσπαθήσει να καθορίσει ακριβέστερα την ταυτότητά της. Επίσης, για τους λόγους αυτούς, η Ευρώπη δεν είναι σε θέση να χρησιμοποιήσει τα σημαντικά πλεονεκτήματά της. Εμπλέκεται μόνον με διστακτικό τρόπο στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο, επειδή η ίδια δεν γνωρίζει με ακρίβεια τον εαυτό της.

Είμαστε λοιπόν στο μέσο μιας κρίσης ταυτότητας...

Η Ευρώπη είναι κάτι που έχει υποφέρει, έχει υποστεί δεινά αλλά και έχει "επιλεγεί". Σπάει σε κομμάτια, αλλά από την άλλη πλευρά, είναι επίσης η ουσία, το "κέντρο" του κόσμου. Πρέπει να το αναγνωρίσουμε. Στον πολυ-πολικό μας κόσμο, κάθε "μπλοκ" έχει μιαν ισχυρή ταυτότητα: Η Κίνα, οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο Αραβικός κόσμος - μόνον η Ευρώπη δεν έχει. Η Ευρωπαϊκή ταυτότητα είναι πολύπλοκη, σχεδόν φευγαλέα, ασταθής, συνεχώς σε κίνηση και πολυκέφαλη. Ένα καλειδοσκόπιο. Αλλά αυτή η Ευρωπαϊκή ποικιλομορφία πρέπει να νοείται ως πλούτος. Παρατηρώντας την από τη Νέα Υόρκη ή από το Πεκίνο, η Ευρώπη μοιάζει σαν μια ανθοδέσμη. Τα μεμονωμένα λουλούδια αυτής της ανθοδέσμης είναι δύσκολο να διακρίνουν την ενότητα που αποτελούν συνδεδεμένα όλα μαζί, προπάντων επειδή η ύπαρξη και η ουσία αυτής της ανθοδέσμης δεν έγινε αντικείμενο πραγματικής προσοχής.
Πώς μπορεί κανείς να βοηθήσει την "Ευρωπαϊκή ανθοδέσμη" ν' αναγνωρίσει καλύτερα τον εαυτό της;

Το πρόβλημα είναι, ότι ένας ασθενής σαν τη σημερινή Ευρώπη, συνήθως δεν πάει στον ψυχαναλυτή. Είναι υπερκινητικός, ψάχνει για δικαιολογίες, αναβάλλει τα πράγματα για το αύριο, καταγίνεται με απατηλές εικόνες, με προβολές δικές του, προκειμένου ν' αποφύγει να διακρίνει την κατάσταση ευκρινέστερα.

Ας υποθέσουμε πως αυτός ο απείθαρχος Ευρωπαίος ασθενής αναγκάζεται να σας συμβουλευθεί.

Στην περίπτωση αυτή, θα ήθελα να τον παροτρύνω να σκύψει και να κοιτάξει μέσα στην πολιτισμική του ταυτότητα. Στο ψυχαναλυτικό ντιβάνι μου, η Ευρώπη θα πρέπει, όπως είπα, να αναρωτηθεί τι είναι και πού πηγαίνει. Η Ευρώπη δεν έχει καταλάβει ότι η πολιτισμική της ταυτότητα αποτελεί μιαν εξαιρετική ευκαιρία. Η σωτηρία της εξαρτάται από το αν θα παραμείνει σταθερή σ' αυτήν την ταυτότητα. Ο ψυχαναλυτής πρέπει να προσπαθήσει να σκιαγραφήσει αυτή την Ευρωπαϊκή ταυτότητα, η οποία βρίσκεται σε συνεχή κίνηση. Αυτή είναι η κρίσιμη ανεπάρκεια, από την οποία πάσχει η σημερινή Ευρώπη, αν και αυτή ακριβώς θα γινόταν επίσης και απαραίτητη προϋπόθεση για την "ανάσταση" της και την άνθισή της.

Πώς θα μπορούσατε να το κάνατε;

Όπως είπα, πρώτα θα έπρεπε κάποιος να την παρακινήσει ν' αναγνωρίσει το παρελθόν της, τα εγκλήματά της και τα αδιέξοδα της...

Τι εννοείτε με τα "αδιέξοδα";

Τον κομμουνισμό. Το κοινωνικό μοντέλο. Η Ευρωπαϊκή εκδοχή του κράτους πρόνοιας, παρά τα χτυπήματα που έχει δεχτεί τα τελευταία χρόνια, εξακολουθεί να είναι πολύ γενναιόδωρη σε σύγκριση με άλλα συστήματα. Το κράτος στην Ευρώπη, με τις επιδοτήσεις και επιχορηγήσεις του, είναι μια "Μεγάλη Μητέρα". Όμως οι Ευρωπαίοι έχουν ξεχάσει ότι η αλληλεγγύη δεν έχει μόνον την υλική πλευρά, αλλά έχει και μια πνευματική. Ο Καντ στην «Κριτική του Καθαρού Λόγου" του μιλά για το «corpus mysticum", την απαραίτητη ενότητα του εαυτού και της σκιάς του με τον υπόλοιπο κόσμο. Οι Ευρωπαίοι έχουν παραμελήσει αυτή την πνευματική πτυχή της αλληλεγγύης, η οποία όμως εξακολουθεί ν' ανήκει στα θεμελιώδη στρώματα του πολιτισμού τους. Η διάσταση αυτή, η οποία προέρχεται από την Ελληνική και από την Ιουδαιο-Χριστιανική κληρονομιά μας, όχι μόνον αγνοήθηκε, αλλά επίσης έγινε ένα φετίχ και εξορίστηκε στο αρχείο.

Ένα άλλο αδιέξοδο της Ευρώπης είναι η τάση πρός την οργή, την αγανάκτηση, μια λέξη που έχει γίνει εν τω μεταξύ πολύ της μόδας. Στο μυαλό μου η οργή είναι κάτι ρομαντικό, μια αντίδραση νεανική και ανώριμη, που χαρακτηρίζεται από την αμυντική στάση και τον θυμό, και η οποία δεν αντιπαραθέτει καμία αξιόπιστη εναλλακτική λύση, διότι δεν προβλέπει καμία αλληλεπίδραση με τον άλλο. Δεν σκέφτεται τον άλλο. Είναι μια στάση που οδηγεί στον δογματισμό, είναι στην ουσία ολοκληρωτική και θανατηφόρα. Η οργή είναι ένα Ευρωπαϊκό αμάρτημα, ένας αρνητικός ναρκισσισμός.
Ποια θα ήταν η δεύτερη φάση της δουλειάς σας με τον Ευρωπαίο ασθενή;

Θα έπρεπε να φροντίσουμε να συνειδητοποιήσει τις ικανότητες και τα πλεονεκτήματά του, ιδιαίτερα τις παραδόσεις του της συνεχούς ανησυχίας, που ανάγονται στην Ελληνική φιλοσοφία, στον Ταλμουδικό Ιουδαϊσμό, ο οποίος διαρκώς έθετε ερωτήματα και επεξεργαζόταν ερμηνείες, καθώς και σε ορισμένες Χριστιανικές Σχολές σκέψης, από τις οποίες εγώ ως πρώτο σκέφτομαι τον Αυγουστίνο, που το «μόνο σπίτι" του ήταν η "περιπλάνηση". Αλλά πρώτα θα πρέπει να μάθει εκ νέου να εκτιμά τη θρησκευτική εμπειρία, η οποία ασφαλώς δεν είναι μια αυταπάτη, αλλά μια πολλά υποσχόμενη ψυχική πραγματικότητα, για να παραφράσουμε εδώ τον Φρόϋντ.

 Όταν η Καλόγρια του Ντιντερό εγκαταλείπει το μοναστήρι, κλαίει και θρηνεί. Οι Ευρωπαίοι, σε όλη την πολυτάραχη ιστορία τους, έχουν εσωτερικεύσει το θρησκευτικό στοιχείο. Είχα το προνόμιο να συναντήσω τον Πάπα Βενέδικτο XVI. Κατά τη διάρκεια της συνομιλίας μας, μου είπε ότι θα έπρεπε να αισθάνομαι μεγάλο πόνο, γιατί δεν είχα ακόμη ανακαλύψει τον Ιησού. Αλλά ο Πάπας δεν σταμάτησε σ' αυτή την παρατήρηση, η οποία στο κάτω-κάτω ήταν αναμενόμενη. Πρόσθεσε ότι η αλήθεια είναι δρόμος, πορεία, μια συνεχής διερώτηση και αμφισβήτηση, και το αποτέλεσμα μιας διαρκούς εσωτερικής πάλης. Στο τέλος, μου είπε ότι κανείς δεν κατέχει την αλήθεια, πράγμα που είναι πολύ αναπάντεχο να το λέει ένας Πάπας. Για να κυριολεκτήσουμε, ο Πάπας Βενέδικτος μίλησε εδώ ως Ευρωπαίος. Ως εκ τούτου, πιστεύω ότι είμαστε ικανοποιητικά εξοπλισμένοι για ν' αναγνωρίσουμε αυτή την πολιτισμική κληρονομιά που εμπεριέχεται στο θρησκευτικό φαινόμενο. Δεν πρέπει να το φοβόμαστε.
Και να το ενσωματώσουμε στον αμήχανο πολιτισμό μας;

Ναι. Και τα δύο αποτελούν ένα ενιαίο όλο και εμπλουτίζει το ένα το άλλο. Η Ευρώπη είναι μια ήπειρος που έχει θέσει ερωτηματικά πίσω από τα πιο σοβαρά ερωτήματα. Ακόμη και το Υπέρτατο Ον, στην Ευρώπη έχει αποδομηθεί. Αυτός ο πολιτισμός της αναζήτησης νοήματος, αυτό το «κομμένο νήμα της παράδοσης», για το οποίο μίλησε ο Τοκβίλ (Tocqueville) και έγραψε τόσα πολλά η Χάννα Άρεντ (Hannah Arendt), είναι το θεμέλιο του ανθρωπισμού, είναι μια μεγάλη στιγμή, και η Ευρώπη φέρει επάνω της τα δικά του σημάδια, αλλά δεν το έχει αποδεχθεί. Δεν θα πρέπει λοιπόν να ντρεπόμαστε για τον πολιτισμό μας της διερώτησης, της αμφισβήτησης, ακριβώς το αντίθετο. Του οφείλουμε την απελευθέρωση του σώματος, την ελευθερία της σκέψης και το δικαίωμα στη διαφορά, την ευελιξία της σκέψης, μια κάποια ροπή προς την δημιουργικότητα και προς το επιχειρείν, την επαγρύπνηση ενάντια σε κάθε μορφή της απόλυτης εξουσίας ή κατά του πειρασμού του πολέμου.

 Αυτός ο πολιτισμός είναι το καλύτερο αντίδοτο εναντίον των εντάσεων, εναντίον της μονοδιάστατης, επιταχυνόμενης κίνησης του υπερ-συνδεδεμένου κόσμου μας, εναντίον κάθε μορφής ολοκληρωτικότητας, εναντίον της μονόπλευρης έμφασης στο οικονομικό ή στο θρησκευτικό στοιχείο. Προστατεύει την μοναδικότητα του καθενός: Η Ευρώπη χαρακτηρίζεται από την λατρεία του προσώπου, από την ανησυχία για το πρόσωπο. Αυτή η ικανότητα ν' αποδίδεις μια ιδιαίτερη αξία στον καθένα, είναι ένα προστατευτικό φράγμα εναντίον της ισοπέδωσης και του ευτελισμού. Προσφέρει μια "κατακόρυφη διάσταση στο παιχνίδι", την διάσταση της εσωτερικής εμπειρίας και της ψυχικής εσωτερικότητας, την θεμελιώδη έκφραση της οποίας απεικονίζει η Ευρωπαϊκή τέχνη και λογοτεχνία. Αυτή η εμπειρία του εσωτερικού είναι τυπικά Ευρωπαϊκή.

Με αυτόν τον τρόπο θα καταφέρνατε να τροφοδοτήσετε με νέο οξυγόνο την σημερινή Ευρώπη;

Ας πούμε, ότι με τον τρόπο αυτό, η Ευρώπη θα μπορούσε να καταλάβει, πώς στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο μας αποτελεί μια μεσαίας τάξης δύναμη, η οποία ωστόσο, έχει το καθήκον να μεταδώσει ένα ισχυρό μήνυμα στην ανθρωπότητα. Το ταξίδι της περιπλάνησης, τη γνώση, τον σεβασμό στο μοναδικό πρόσωπο, την αμφιβολία, την διερώτηση - κανείς άλλος δεν είναι σε θέση να μεταφέρει αυτές τις αξίες που αποτελούν το θεμέλιο του ευρωπαϊκού πολιτισμού, ούτε καν οι Ηνωμένες Πολιτείες.

 Αλλά πώς θα μπορούσε κανείς να κάνει τους Ευρωπαίους να συνειδητοποιήσουν, τιμεγάλα πλεονεκτήματα κρύβει η ταυτότητά τους;

Oι διανοούμενοι έχουμε το καθήκον να τα αναγνωρίσουμε και να τα μεταβιβάσουμε. Για παράδειγμα, με τη δημιουργία μιας Ευρωπαϊκής Ακαδημίας του Πολιτισμού, το έργο της οποίας θα είναι προσβάσιμο για το ευρύ κοινό. Με τη δημιουργία Λογοτεχνικών Ευρωπαϊκών Βραβείων και Ευρωπαϊκών Βραβείων Κινηματογράφου. Με τη διοργάνωση εκθέσεων που θα παρουσιασθούν σε όλη την Ευρώπη. Ενισχύοντας την οντότητα του πολύγλωσσου Ευρωπαίου πολίτη, ως "παιδιού" του προγράμματος Erasmus και ως μεσολαβητή της Ευρωπαϊκής ιδέας. Είναι καθήκον μας να πάρουμε τη σκυτάλη και να δουλέψουμε για την εξεύρεση των αναγκαίων πόρων. Είναι καιρός να δημιουργηθεί μια πιο δυνατή και πιο υπερήφανη Ευρωπαϊκή συνείδηση.

.............................................................................................

H Γιούλια Κρίστεβα (στα Βουλγαρικά Юлия Кръстева, προφέρεται Γιούλια) είναι ψυχαναλύτρια, κοινωνιολόγος, δοκιμιογράφος και μυθιστοριογράφος.

Γεννήθηκε το 1941 στο Σλίβεν της Βουλγαρίας. Σπούδασε γλωσσολογία στο Πανεπιστήμιο της Σόφιας. Στα μέσα της δεκαετίας του 1960 μετανάστευσε στο Παρίσι χάρις σε μια υποτροφία, προκειμένου να εκπονήσει την διδακτορική εργασία της στο Collége de France. Εκείνη την εποχή, σύμφωνα με μαρτυρία του από το 1966 συζύγου της, του συγγραφέα Philippe Sollers, είχε μόνον μια βαλίτσα και πέντε δολάρια.

Λίγο μετά την άφιξή της στο Παρίσι εργάσθηκε ως πανεπιστημιακή βοηθός του κοινωνικού ανθρωπολόγου και θεμελιωτή του στρουκτουραλισμού Claude Levi-Strauss, καθώς επίσης του Ρουμανογάλλου μαρξιστή κριτικού Lucien Goldman. Επίσης ήταν μέλος της ομάδας που εξέδιδε το περιοδικό «Tel Quel», μαζί με στοχαστές όπως ο Michel Foucault, ο Jacques Derrida και ο Roland Barthes. Γρήγορα έγινε ένα από τα σημαντικά πνευματικά πρόσωπα της Γαλλικής Αριστεράς (αρχικά συμμερίστηκε τις ιδιόμορφες Μαοϊκές τάσεις, που ακολούθησαν πολλοί από τους οπαδούς του στρουκτουραλιστικού μεθοδολογικού ρεύματος). Στη συνέχεια διετέλεσε καθηγήτρια και διευθύντρια σπουδών Γλωσσολογίας, Σημειολογίας και Λογοτεχνίας του 20ού Αιώνα στο Πανεπιστήμιο Paris VII. Έγινε γνωστή ήδη από το πρώτο βιβλίο που δημοσίευσε ("Σημειωτική", 1969) και ακολούθησαν βιβλία, άρθρα και δοκίμιά της σχετικά με τη γλωσσολογία, την ψυχανάλυση, τη σημειολογία και τον φεμινισμό. Η Κρίστεβα θεωρείται θεμελιώτρια της λογοτεχνικής θεωρητικής έννοιας της διακειμενικότητας.

Από το 1979 παρακολούθησε τα περίφημα σεμινάρια του Jacques Lacan. Στη συνέχεια ασχολήθηκε και ασχολείται ενεργά με την ψυχανάλυση. Το έργο της κινείται μεταξύ των πόλων της ψυχανάλυσης, του μετα-στρουκρουραλισμού και της φεμινιστικής θεωρίας. Σε ψυχαναλυτικά έργα της, όπως το "Soleil noir: Dépressionet mélancolie" (1987), ασχολήθηκε με θέματα αποσιωπημένα από την δημόσια συζήτηση, όπως η κατάθλιψη, η μελαγχολία και η αηδία. Στη συνέχεια ασχολήθηκε πολύ και με την λογοτεχνία.

Η Κρίστεβα είναι δεσμευμένη στην Ευρωπαϊκή ιδέα. Σε διεθνείς συζητήσεις και σε συνεντεύξεις, υποστηρίζει με επιμονή την επιστροφή στις ανθρωπιστικές αξίες.

Έχει τιμηθεί με το "Βραβείο Holberg" (απονέμεται από την Νορβηγική κυβέρνηση) και με το "Βραβείο Hannah Arendt για την Πολιτική Σκέψη" (απονέμεται από το πολιτικό Ινστιτούτο Heinrich-Böll του Γερμανικού Πράσινου Κόμματος και την Γερουσία της Πόλης της Βρέμης).

Η ίδια η Κριστέβα έχει ιδρύσει και διευθύνει το "Βραβείο Simone de Beauvoir" για την ισότητα των δύο φύλων.

Μέχρι σήμερα ζει στο Παρίσι. Είναι ομότιμη καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Denis Diderot - Paris VII και έχει ανακηρυχθεί επίτιμη καθηγήτρια Πανεπιστημίων σε πολλές χώρες, μεταξύ των οποίων του Χάρβαρντ και του ΑΠΘ (Φιλοσοφική Σχολή).
Η συνέντευξη στον Olivier Guez δημοσιεύθηκε στην Frankfurter Allgemeine Zeitung

(3.5.2013): Sprich über deine Schatten - http://aftercrisisblog.blogspot.gr

'Ο Καντ με τον Σαντ' J.A. Miller

Ο χειρότερος διαστροφικός είναι αυτός που μιλάει στο όνομα της ηθικότητας. 

Οι γνήσιοι διαστροφικοί, αυτοί τους οποίους δεν βλέπουμε ποτέ σε ανάλυση, είναι ο δικαστής, ο παπάς και ο καθηγητής - όλοι αυτοί που από θέση εξουσίας ελέγχουν την απόλαυση των άλλων. Η χειρότερη διαστροφή είναι το να είναι κανείς ενάρετος. 

Αυτό μας διδάσκει ο Φρόιντ. Η ηθική συνείδηση τροφοδοτείται από την ίδια ακριβώς ενέργεια που θα τροφοδοτούσε την απόλαυση των ενορμήσεων, αν δεν είχε αποκηρυχθεί. 

Ο εγκληματίας διαστροφικός δεν είναι το αντίθετο του ενάρετου δικαστή: 

ο ενάρετος δικαστής είναι ο χειρότερος εγκληματίας.

Εκείνος που διατείνεται ότι ενσαρκώνει τον ηθικό νόμο είναι ο γνήσιος σαδιστής. Μπορεί να πιστεύετε ότι πχ "Ο Καντ με τον Σαντ " είναι μια ακραία ιδέα του Λακάν, την έννοια όμως του σαδιστικού Υπερεγώ δε την εφηύρε ο Λακάν. Ένα από τα μυστικά του "Καντ με τον Σαντ" είναι ότι μιλά για τον Φρόιντ με τη Μέλανι Κλάιν, για το μετα-οιδιπόδειο Υπερεγώ και το προ-οιδιπόδειο Υπερεγώ της Κλάιν. Ο Φρόιντ γνώριζε πολύ καλά ότι το μυστικό της ηθικής συνείδησης είναι το σαδιστικό της στοιχείο. Κάνει νύξη στον Καντ στο "Οικονομικό ζήτημα του μαζοχισμού". Στη σ.167 του 19ου τόμου της Standard Edition λέει :"Η κατηγορική επιταγή του Καντ είναι, επομένως, άμεση κληρονόμος του οιδιπόδειου συμπλέγματος".

  

Πρόκειται για αναφορά στην αρχή της ανώτερης ηθικής του Καντ, και ο Φρόιντ λέει ότι το οιδιπόδειο σύμπλεγμα είναι η πηγή της ατομικής αίσθησης και της αποσεξουαλικοποιημένης μας ηθικότητας. Επισημαίνει όμως ότι στον γνήσιο ηθικό μαζοχισμό η ηθικότητα επανασεξουαλικοποιείται. Εδώ υπαινίσσεται ότι η πολιτισμική καταστολή των ενστίκτων σταματά σε μεγάλο βαθμό την άσκηση των καταστρεπτικών παρορμήσεων του υποκειμένου σε βάρος των άλλων, αντ’ αυτού, τούτες ασκούνται σε βάρος του ίδιου του υποκειμένου. Επομένως, ο Φρόιντ αναφέρεται εδώ στο σαδιστικό Υπερεγώ, που αυξάνει τον σαδισμό του εις βάρος του Εγώ. Αυτό μεταφράζεται στο έργο του Λακάν ως "Ο Καντ με τον Σαντ".

Jacques-Alain Miller, «Ο Λακάν και η Ψυχανάλυση»,
σελ. 95, εκδόσεις ΕΚΚΡΕΜΕΣ