Finnegans Wake - James Joyce

Το Finnegans Wake δεν είναι απλά ένα μυθιστόρημα, είναι ένα όνειρο γραμμένο σε σχήμα βιβλίου. Ο James Joyce, αφού άλλαξε την πορεία της σύγχρονης μυθοπλασίας με τον Οδυσσέα, προχώρησε ακόμα περισσότερο σε αυτό το παράξενο, δύσκολο και εκπληκτικό έργο. Δεν ήθελε απλώς να πει μια ιστορία. Ήθελε να απαθανατίσει τον τρόπο που κινείται το μυαλό που κοιμάται: σπασμένο, μουσικό, μυστηριώδες, παιχνιδιάρικο και γεμάτο κρυμμένα νοήματα.

Αρχικά, το Finnegans Wake φαίνεται σχεδόν αδύνατο να διαβαστεί. Η γλώσσα του δεν είναι συνηθισμένα Αγγλικά. Οι λέξεις λυγίζουν, ενώνονται, αναδιαμορφώνονται και γεμίζουν με ηχώ από πολλές γλώσσες. Μια μόνο πρόταση μπορεί να ακούγεται σαν αστείο, προσευχή, τραγούδι και γρίφος ταυτόχρονα. Αλλά η Joyce δεν δημιουργούσε σύγχυση για χάρη της σύγχυσης. Προσπαθούσε να δείξει ότι η ίδια η ανθρώπινη ζωή δεν είναι πάντα ξεκάθαρη. Οι αναμνήσεις, οι επιθυμίες, οι φόβοι, τα όνειρα και οι ιστορίες μας σμίγουν μέσα μας. Η Τζόις μετατρέπει αυτό το εσωτερικό χάος σε λογοτεχνία.

Ο τίτλος προέρχεται από μια παλιά ιρλανδική κωμική μπαλάντα για τον Tim Finnegan, έναν άνθρωπο που πέφτει από μια σκάλα, πιστεύεται ότι είναι νεκρός και στη συνέχεια σηκώνεται ξανά στην ίδια του την αγρυπνία. Στα χέρια της Joyce, αυτή η μικρή κωμική ιστορία γίνεται σύμβολο όλης της ανθρωπότητας. Πέφτουμε, σηκωνόμαστε, πέφτουμε ξανά. Οι πολιτισμοί καταρρέουν και επιστρέφουν. Οικογένειες διαλύονται και ξαναχτίζονται. Η ιστορία επαναλαμβάνεται με νέες μορφές. Ολόκληρο το βιβλίο κινείται σε κύκλο, τόσο όμορφα που η ημιτελής τελευταία του πρόταση συνδέεται με την αρχική γραμμή. Το τέλος γίνεται η αρχή.

Στην καρδιά του βιβλίου βρίσκεται η ιδέα ότι κάθε άνθρωπος κουβαλάει μέσα του ολόκληρο τον κόσμο. Οι χαρακτήρες δεν είναι σταθεροί με την συνηθισμένη έννοια. Αλλάζουν, αλλάζουν και γίνονται σύμβολα. Ένας πατέρας γίνεται ήρωας που πέφτει. Η μάνα γίνεται ποτάμι. Τα παιδιά γίνονται φωνές εξέγερσης, μνήμης και ανανέωσης. Το Δουβλίνο γίνεται ο κόσμος. Μια μόνο οικογένεια γίνεται ανθρώπινη ιστορία. Η Joyce παίρνει τις μικρές λεπτομέρειες της συνηθισμένης ζωής και τις κάνει τεράστιες, λες και κάθε σπίτι περιέχει ένα σύμπαν.

Αυτό που κάνει το Finnegans Wake συναρπαστικό είναι ότι μας ζητά να διαβάσουμε διαφορετικά. Δεν μπορούμε να το προσεγγίσουμε σαν ένα κανονικό μυθιστόρημα, περιμένοντας μια ευθεία πλοκή και σαφή εξήγηση. Πρέπει να την ακούσουμε. Πρέπει να αφήσουμε τους ήχους, τους ρυθμούς, τα αστεία και τις παράξενες εικόνες να μας δουλεύουν αργά. Είναι πιο κοντά στη μουσική παρά στην συνηθισμένη αφήγηση. Μερικές φορές μοιάζει με ανοησία, αλλά μετά ξαφνικά μια φράση ανοίγει σαν παράθυρο και νιώθουμε κάτι βαθύ και αρχαίο από πίσω.

Η ομορφιά του Finnegans Wake βρίσκεται στο θάρρος του. Η Joyce εμπιστευόταν τη γλώσσα τόσο απόλυτα που την διέλυσε και την έφτιαξε ξανά. Πίστευε ότι οι λέξεις μπορούν να φέρουν όχι μόνο νόημα, αλλά μνήμη, μύθο, γέλιο, ιστορία και όνειρα. Το μυθιστόρημα μπορεί να είναι δύσκολο, αλλά είναι δύσκολο γιατί προσπαθεί να χωρέσει υπερβολικά: την πτώση του ανθρώπου, τη ροή του χρόνου, τον κύκλο της γέννησης και του θανάτου, την κωμωδία της ανθρώπινης αδυναμίας και το μυστήριο της ίδιας της ύπαρξης.

Τελικά, το Finnegans Wake δεν είναι ένα βιβλίο που πρέπει να κατακτηθεί. Είναι ένα βιβλίο που πρέπει να μπει. Δεν δίνει εύκολα τον εαυτό του, αλλά ίσως αυτό είναι το θέμα. Η ίδια η ζωή δεν είναι πάντα ξεκάθαρη, και οι βαθύτερες αλήθειες συχνά έρχονται σε εμάς σε κομμάτια. Το τελευταίο αριστούργημα της Joyce μας υπενθυμίζει ότι κάτω από όλη τη σύγχυση, όλες τις αποτυχίες μας και όλες τις επαναλαμβανόμενες πτώσεις μας, υπάρχει ακόμα κίνηση, ανανέωση και επιστροφή.

Ξυπνάμε, πέφτουμε, ονειρευόμαστε, σηκωνόμαστε - και η ιστορία αρχίζει ξανά.

Η διττή φύση του 'είναι' στον Αριστοτέλη

Το βιβλίο αυτό , είναι μια Ερμηνεία για τη φαινομενολογική ανάγνωση της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη , από τον Χάιντεγκερ.

SUNY Press 2012

Εδώ, ο Walter A. Brogan διερευνά τη φαινομενολογική ανάγνωση της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη από τον Heidegger, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στη Φυσική, τη Μεταφυσική, την Ηθική και τη Ρητορική. Αυτό το αμφιλεγόμενο και απαιτητικό βιβλίο ισχυρίζεται ότι η διαρκής θεματική εστίαση και η διορατικότητα του Heidegger διέπουν τη συνολική του ανάγνωση του Αριστοτέλη, δηλαδή ότι ο Αριστοτέλης, ενώ προσπαθεί να παραμείνει πιστός στο Παρμενίδειο ρητό σχετικά με την ενότητα και την ενότητα του είναι, παρόλα αυτά θεωρεί το είναι ως διττό. Ο Brogan προσφέρει μια προσεκτική και λεπτομερή ανάλυση αρκετών από τις πιο σημαντικές πραγματείες του Heidegger για τον Αριστοτέλη, συμπεριλαμβανομένου του ισχυρισμού του ότι η διττή φύση του είναι του Αριστοτέλη έχει αγνοηθεί ή παρερμηνευτεί στις παραδοσιακές, προσανατολισμένες στην ουσία, αναγνώσεις του Αριστοτέλη.

Παρακάτω μερικές από τις κριτικές που έχει λάβει το βιβλίο.

"Οι ουσιαστικές και αυστηρές αναγνώσεις που προσφέρει ο Μπρόγκαν -που μεταδίδονται σε υποδειγματική φιλοσοφική πρόζα, διαυγείς και ακριβείς- ξεκαθαρίζουν πολλές θολά σημεία και αποκαλύπτουν μερικές απρόσμενες και πραγματικά ριζοσπαστικές θέσεις στη σκέψη του πρώιμου Αριστοτέλη του Χάιντεγκερ. Πράγματι, η ερμηνεία του Brogan είναι προσεκτική, πλούσια και προκλητική. ” — Continental Philosophy Review

"Η μελέτη αυτή παρέχει μια αριστοτεχνική έκταση κεντρικών κειμένων στα οποία ο Heidegger παρουσιάζει την ανάγνωση της σκέψης του Αριστοτέλη... Όποιος αναζητά μια προσεκτική επεξεργασία της θετικής ανάγνωσης της φιλοσοφίας του Αριστοτέλη από τον Χάιντεγκερ δεν χρειάζεται να ψάξει άλλο. ” — Αρχαία Φιλοσοφία

“... Ο Brogan παρέχει μια ιδιαίτερα σαφή έκθεση, σε τμήματα, της ερμηνείας του Αριστοτέλη από τον Heidegger. Κάθε σοβαρός μελετητής του Χάιντεγκερ θα πρέπει να εξετάσει προσεκτικά αυτό το βιβλίο για τον τρόπο με τον οποίο δίνει νέο νόημα σε βασικά ζητήματα στην κατανόηση του Χάιντεγκερ για τη φύση και την τέχνη, την οντολογική διαφορά, την κατανόηση του Χάιντεγκερ για τους Έλληνες γενικά, και ιδιαίτερα τον τρόπο με τον οποίο η οντολογία του Αριστοτέλη παλεύει με τα προβλήματα που κληρονόμησε από τους προκατόχους του.. ” — Ανασκόπηση της Μεταφυσικής

«Αυτή είναι, μακράν, η πιο εκτενής μελέτη του «διαλόγου» μεταξύ Χάιντεγκερ και Αριστοτέλη, και μια μελέτη που θα θεωρηθεί ως η πιο έγκυρη μελέτη επί του θέματος. Κάνει γιγάντια βήματα για να αμφισβητήσει τη συνήθη ανάγνωση του Αριστοτέλη, και το κάνει με πειστικό τρόπο, τον οποίο οι οπαδοί, της πιο παραδοσιακής άποψης, θα αγνοήσουν μόνο με δική τους ευθύνη.»” — Drew A. Hyland, συγγραφέας του Αμφισβητώντας τον Πλατωνισμό: Continental Interpretations of Plato

La Hiérarchie dans l'univers chez Spinoza

 Vulgus philosophicum incipere a creaturis

Το 1919 ο Émile Lasbax το δημοσίευσε και ο Deleuze αναφέρει μια φορά, σε υποσημείωση, χωρίς συζήτηση: «Μεταξύ πρόσφατων διερμηνέων, η E. Ο Lasbax είναι ένας από εκείνους που πιέζουν περισσότερο την ταύτιση της έκφρασης του Σπινόζα με νεοπλατωνική έκφραση. Αυτό είναι όλο. Καμία διάψευση, καμία δέσμευση. Η πιο λεκτική μορφή φιλοσοφικής απόλυσης είναι αυτή που προσποιείται ότι δεν υπάρχει τίποτα να απορρίψει. Προς τι η σιωπή; Επειδή η ανάγνωση του Λάσμπαξ, αν ληφθεί σοβαρά, καθιστά αδύνατο τον Σπινόζα που ήθελε ο 20ος αιώνας: τον Σπινόζα της επίπεδης ανεπανόρθωσης, του άθεου υλισμού, της ριζοσπαστικής δημοκρατικής πολιτικής. Ο Σπινόζα του Λάσμπαξ είναι ένας θρησκευτικός στοχαστής με την ακριβή και απαιτητική έννοια της λέξης: ένας στοχαστής της σωτηρίας, του οποίου το σύστημα είναι δομημένο από πάνω προς τα κάτω με μια ιεραρχική πομπή από τον Θεό στον άνθρωπο και μια μετατροπή από τον άνθρωπο πίσω στον Θεό. ΄΄

Για να ασχοληθώ με αυτή την ανάγνωση απαιτούσα από τον Deleuze να διαφωνήσει εναντίον του για λόγους κειμένου. Επέλεξε να μην το κάνει. Η δύναμη του Lasbax ξεκινάει με τη μέθοδό του. Ανοίγει με μια διάγνωση που παραμένει καταστροφική έναν αιώνα μετά: «Φαίνεται ότι οι σχολιαστές πήραν ευχαρίστηση να τονίσουν την εμπλοκή των αρθρώσεων και των διασταυρώσεων: τότε, έχοντας ανακατασκευάσει με κόπο τις σκαλωσιές, φαντάζονται ότι έχουν φέρει στο φως το μνημείο, ενώ αντίθετα το έχουν περικυκλώσει με ένα πλέον αδιάσπαστο πλέγμα, γιατί έχουν μπλοκάρει ένα προς ένα τα λίγα ανοίγματα που επέτρεψαν σε κάποιον να δει μέσα. Τέτοια είναι η τάση που συναντάται στην πλειοψηφία των ιστορικών της φιλοσοφίας, οι οποίοι μειώνουν ένα σύστημα σε ένα είδος αλφαβητικού ευρετηρίου των χρησιμοποιούμενων όρων - το μόνο μέσο, λένε, για τη διατήρηση της ιστορικής αλήθειας και της ακρίβειας του δόγματος. Αλλά δεν ρισκάρει κανείς να αντικαταστήσει μια ζωντανή σκέψη έναν αιώνια ακίνητο σκελετό; "

Ενάντια σε αυτό, ο Lasbax προτείνει αυτό που αποκαλεί Κουβιερική μέθοδο. Ακριβώς όπως ο Cuvier ανακατασκεύασε ζωντανούς οργανισμούς από θραύσματα απολιθωμάτων σκεπτόμενος ότι κάθε μέρος πρέπει να έχει εξυπηρετήσει την προσαρμογή του συνόλου, η Lasbax προτείνει να ανακατασκευάσει από τα σωζόμενα κείμενα τη ζωντανή σκέψη που τους κινούσαν:

"Μιας σκέψης που ήταν εξαιρετικά ζωντανή, διαθέτουμε κι εμείς μόνο κομμάτια του σκελετού. Ας εφαρμόσουμε σ΄ αυτήν, με τον τρόπο του Cuvier, την αρχή των συνθηκών ύπαρξης. Ας πούμε στους εαυτούς μας ότι αυτή η σκέψη, για να είναι ζωή, έπρεπε να προσαρμοστεί στο περιβάλλον της, και γι' αυτό ας προσπαθήσουμε να ανακατασκευάσουμε την ατμόσφαιρα. Ας αναζητήσουμε πρώτα αυτό που πρέπει να ήταν η αρχική έμπνευση και η σκηνοθετική τάση, το πρωτόγονο σχέδιο οργάνωσης· στη συνέχεια ας προσπαθήσουμε να διαπιστώσουμε πώς, το περιβάλλον έχει αλλάξει μάλλον απότομα σε μια δεδομένη στιγμή — κατά τη διάρκεια της «Καρτεσιανής επανάστασης», συγκρίσιμο με τις επαναστάσεις του Globe του Cuvier μια νέα δημιουργία έπρεπε να προσαρμόσει τον αρχικό οργανισμό στις νέες συνθήκες ύπαρξης. "

Δεν πρόκειται για μεταφορά αλλά για μεθοδολογική δέσμευση με ακριβείς συνέπειες. Ο Lasbax επιμένει ότι η γεωμετρική μορφή της Ηθικής είναι σκαλωσιά (échafaudage), όχι δομή. Το κτίριο είναι πίσω από αυτό, και ο ίδιος ο αρχιτέκτονας ήξερε τη διαφορά. Ο Σπινόζα, μας θυμίζει ο Λάσμπαξ, ήταν και σε καμένα χειρόγραφα την ημέρα που πέθανε· χειρόγραφα που η μαρτυρία του Λάιμπνιτς αποδεικνύει ότι περιείχαν δόγματα απουσία από τα δημοσιευμένα έργα, συμπεριλαμβανομένης μιας θεωρίας της μετανάστευσης των ψυχών. " Τι περιείχαν αυτά τα χειρόγραφα; Κανείς δεν θα το μάθει ποτέ. Ο Σπινόζα, όπως και οι φιλόσοφοι των αρχαίων Σχολών, όπως ο Πυθαγόρας ή ο Πλάτωνας - είχε τότε, παράλληλα με τα εξωτικά του δόγματα που προορίζονταν για το ευρύ κοινό, ένα σώμα πιο οικείων θεωριών που προορίζονταν για μερικούς προνομιούχους μυημένους; "

Η ερώτηση δεν είναι ρητορική. Ο Lasbax το υποστηρίζει με στοιχεία: Η αναφορά του Leibniz για συνομιλίες με τον Tschirnhaus, η φιλοσοφία του Wachter De recondita Hebraeorum, η παρατήρηση του Σπινόζα στον Oldenburg: «Τα λέω με τον Παύλο: είμαστε στον Θεό και κινούμαστε στον Θεό· και τα λέω ίσως με όλους τους αρχαίους φιλοσόφους, αν και το καταλαβαίνουν με άλλους τρόπους. Τολμώ μάλιστα να επιβεβαιώσω ότι αυτή ήταν η άποψη όλων των αρχαίων Εβραίων, όσο μπορεί κανείς να κρίνει από συγκεκριμένες παραδόσεις, όσο αλλοιωμένες κι αν είναι με πολλούς τρόπους" (Επ. 73)

Η σκηνοθετική ιδέα, το pensée-mère όλου του συστήματος, ο Lasbax δεν την βρίσκει στην Ηθική αλλά στη σύντομη πραγματεία, όπου ο τίτλος και μόνο είναι μια αποκάλυψη: «Να εγκατασταθείς πρώτα απ' όλα στον Θεό, να απομακρυνθείς από την ύπαρξή Του ως από την πηγή όλης της πραγματικότητας· να περνάς από εκεί στον άνθρωπο, που πηγάζει από αυτόν ως μια απλή μέθοδος· τότε, έχοντας ανακαλύψει τον αρχικό τρόπο παραγωγής του ανθρώπου από τον Θεό, να αναζητήσεις ένα μέσο αναζωπύρωσης στην πηγή για να γευτείς εκεί, στην αιωνιότητα, άπειρη μακαροσύνη. "

Ο Tschirnhaus το είχε συνοψίσει για τον Leibniz σε μια λαπιδαία φόρμουλα: Vulgus philosophicum incipere a creaturis, Cartesium incepisse a mente, se incipere a Deo ("η χυδαία φιλοσοφία ξεκινά από τα πλάσματα, ο Descartes ξεκίνησε από το μυαλό, ξεκινά από τον Θεό.")

Αυτή η διπλή κίνηση (πομπή από τον Θεό στον άνθρωπο, μετατροπή από τον άνθρωπο πίσω στον Θεό) είναι ο Αλεξανδρινός ρυθμός που βλέπει ο Lasbax να κινείται ολόκληρο το σύστημα. Είναι αυτό που κάνει κατανοητή την κριτική του Σπινόζα για τον Καρτέσιο: «Το πρώτο και μεγαλύτερο ελάττωμα που κατηγορώ σε αυτούς τους φιλοσόφους είναι ότι έχουν απομακρυνθεί πολύ από τη γνώση της πρώτης αιτίας και της προέλευσης όλων των πραγμάτων. " (Ep. 2) Ο Descartes αρχίζει πολύ χαμηλά. Κάποιος πρέπει να πηδήξει προς την κορυφή αμέσως. Ηθική, λοιπόν, δεν είναι το σύστημα. Είναι μία προβολή του συστήματος: η προβολή στο επίπεδο της διάνοιας, περιορίζεται από την καρτεσιανή απαίτηση για σαφείς και ξεχωριστές ιδέες. Η Θεολογική-Πολιτική Πραγματεία είναι μια άλλη προβολή: στο επίπεδο της πίστης και της θέλησης. Κανένα από τα δύο δεν είναι ολοκληρωμένο χωρίς το άλλο. Και τα άγνωστα χαρακτηριστικά, μακριά από το να είναι κερδοσκοπική περιέργεια, είναι ακριβώς ο μεντεσές που ενώνει τα δύο.

Julio Cortázar - Αποσπάσματα από βιβλία του

'' Αγγίζω το στόμα σου, με το δάχτυλό μου αγγίζω το περίγραμμα του σώματός σου, το σχεδιάζω σαν να το δημιουργεί το χέρι μου, σαν το στόμα σου να μισανοίγει για πρώτη φορά και αρκεί να κλείσω τα μάτια μου για να το σβήσω και να ξαναρχίσω να το φτιάχνω, και κάθε φορά κάνω να γεννιέται το στόμα που ποθώ, το στόμα που επιλέγει το χέρι μου και σχεδιάζει πάνω στο πρόσωπό σου, ένα στόμα επιλεγμένο ανάμεσα σε τόσα άλλα, επιλεγμένο με ηγεμονική ελευθερία από μένα για να το ζωγραφίσει το χέρι μου πάνω στο πρόσωπό σου και που από ένα γύρισμα της τύχης που δεν προσπαθώ να καταλάβω συμπίπτει ακριβώς με το στόμα σου που χαμογελάει κάτω από εκείνο που σχεδιάζει το χέρι μου. Με κοιτάς, με κοιτάς από κοντά, κάθε φορά και από πιο κοντά και τότε παίζουμε τον κύκλωπα, κοιταζόμαστε όλο και από πιο κοντά και τα μάτια μεγαλώνουν, πλησιάζουν το ένα το άλλο, κολλάνε το ένα στο άλλο και οι κύκλωπες κοιτιούνται, οι ανάσες τους μπλέκουν, τα στόματα συναντιούνται και παλεύουν ανόρεχτα, δαγκώνονται χείλια με χείλια, ακουμπώντας μόλις τη γλώσσα πάνω στα δόντια, παίζουν μέσα στον περίβολό τους όπου πηγαινοέρχεται ένας βαρύς αέρας με ένα παλιό άρωμα και μια σιωπή.

Τότε τα χέρια μου θέλουν να βυθιστούν στα μαλλιά σου, να χαϊδέψουν αργά τα βάθη των μαλλιών σου ενώ φιλιόμαστε σαν το στόμα μας να είναι γεμάτο λουλούδια ή ψάρια, ζωηρές κινήσεις, σκοτεινή ευωδιά. Και όταν δαγκωνόμαστε ο πόνος είναι γλυκός κι όταν πνιγόμαστε μ’ ένα σύντομο και τρομερό ταυτόχρονο ρούφηγμα της αναπνοής, αυτός ο στιγμιαίος θάνατος είναι όμορφος. Και υπάρχει ένα και μόνο σάλιο, μια και μόνη γεύση από ώριμο φρούτο κι εγώ σε νιώθω ν’ ανατριχιάζεις απάνω μου όπως η σελήνη στο νερό. ''  από το 'Κουτσό' ,  Μετάφραση : Κώστα Κουντούρη - Πίνακας: Malcolm T. Liepke

Αυτό που πολλοί άνθρωποι λένε έρωτα, δεν είναι άλλο απ’ το διαλέγω μια γυναίκα και τη νυμφεύομαι. Τη διαλέγουν, σ’ το ορκίζομαι, τους έχω δει. Λες και μπορείς να διαλέξεις τον έρωτα, λες και ο έρωτας δεν είναι το αστροπελέκι που σε σκίζει στα δύο και σ’ αφήνει κεραυνόπληκτο στη μέση της αυλής. Θα μου πεις ότι τη διαλέγουν γιατί την αγαπούν, αλλά εγώ πιστεύω ότι πάει αδοπάνα. Τη Βεατρίκη δεν τη διαλέγεις, την Ιουλιέτα δεν τη διαλέγεις. Δε διαλέγεις εσύ τη βροχή που θα σε μουσκέψει ως το κόκαλο όταν βγεις από ένα ρεσιτάλ. Δεν ήμαστε ερωτευμένοι, κάναμε έρωτα με αποστασιοποιημένη δεξιοτεχνία και κριτικό πνεύμα, αλλά μετά πέφταμε σε κάτι τρομερές σιωπές, ο αφρός της μπίρας στα ποτήρια έκοβε, η μπίρα ζεσταινόταν και ξεθύμαινε, ενώ εμείς κοιταζόμασταν και νιώθαμε πως αυτό σημαίνει χρόνος. Στο τέλος η Μάγα σηκωνόταν κι έκοβε άσκοπες βόλτες στην κάμαρα. Πάνω από μία φορά την είδα να θαυμάζει το σώμα της στον καθρέφτη, να πιάνει τα στήθη της όπως τα συριακά αγάλματα, και με τα μάτια να θωπεύει αργά το δέρμα της. Δεν μπόρεσα ποτέ ν’ αντισταθώ στον πειρασμό να την καλέσω κοντά μου, να τη νιώσω να γέρνει λίγο λίγο πάνω μου, και πάλι να διχάζεται, μετά από εκείνη τη στιγμή που ’χε μείνει τόσο μόνη και τόσο ερωτευμένη μπροστά στην αιωνιότητα του σώματός της. Για τον έρωτα που δεν διαλέγεται, αλλά σε βρίσκει.     ''Δεν διαλέγεις τον έρωτα'' 

Η τιμή του Pierre Bourdieu στον Michel Foucault

Δήλωσε ο Pierre Bourdieu, κάτι που πίστευε ότι ο Michel Foucault θα συμφωνούσε - ότι Η ΜΟΝΗ ΠΙΘΑΝΗ ΒΑΣΗ ΓΙΑ ΜΙΑ ΔΥΝΑΜΗ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΕΙΔΙΚΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ, ΚΑΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΝΟΜΙΜΗ, ΒΡΙΣΚΕΤΑΙ ΣΤΗΝ ΠΙΟ ΟΛΟΚΛΗΡΩΜΕΝΗ ΑΥΤΟΝΟΜΙΑ ΣΕ ΣΧΕΣΗ ΜΕ ΟΛΕΣ ΤΙΣ ΕΞΟΥΣΙΕΣ.

Αλλά οι λεγόμενοι διανοούμενοι που βλέπουμε σήμερα, μακριά από το να έχουν αυτονομία σε σχέση με τις υπάρχουσες δυνάμεις, πηδάνε στα πιο ασφαλή, κερδοφόρα (και κατά καιρούς, λιγότερο απειλητικά) στρατόπεδα. Μοιράζεται εδώ ο φόρος τιμής που κάνει ένας μεγάλος στοχαστής σε έναν άλλο μεγάλο στοχαστή. Λειτουργεί και ως μοναδικό κριτικό ντοκουμέντο που αφορά τη θέση του διανοούμενου σήμερα. Μετά τον θάνατο του Michel Foucault το 1984 σε ηλικία πενήντα επτά ετών, ο Pierre Bourdieu έγραψε ένα αφιέρωμα στο Le Monde,

"Θα ήθελα να προσπαθήσω να πω κάτι που σίγουρα απέχει πολύ από το προφανές: σταθερότητα και συνοχή, θεωρητική και πρακτική αυστηρότητα. Η συνέπεια ενός πνευματικού έργου και ενός τρόπου ζωής, της πνευματικής ζωής. Ξεκινώντας από την επιθυμία να σπάσει –που εξηγεί και δικαιολογεί μερικά από τα περίφημα αποθέματα του για τον θάνατο του ανθρώπου – να σπάσει την ολοκληρωτική φιλοδοξία αυτού που αποκαλούσε «καθολικός διανοούμενος», που συχνά ταυτίζεται με το σχέδιο της φιλοσοφίας· αλλά να το κάνει με την έννοια, του ξεφεύγοντας από την εναλλακτική λύση ανάμεσα στο να μην λες τίποτα για τα πάντα ή τα πάντα για το τίποτα. "

"ΓΝΩΡΙΖΕ ΚΑΛΥΤΕΡΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΚΑΘΕΝΑΝ ΟΤΙ ΤΑ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΤΗΣ ΑΛΗΘΕΙΑΣ ΕΙΝΑΙ ΠΑΙΧΝΙΔΙΑ ΔΥΝΑΜΗΣ, ΚΑΙ ΟΤΙ Η ΔΥΝΑΜΗ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΝΟΜΙΑ ΕΙΝΑΙ ΣΤΗ ΡΙΖΑ ΤΟΥΣ, ΜΙΑ ΠΡΟΣΠΑΘΕΙΑ ΝΑ ΜΗΝ ΑΝΑΚΑΛΥΨΟΥΜΕ ΤΗΝ ΑΛΗΘΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΕΞΟΥΣΙΕΣ ΚΑΙ ΤΑ ΠΡΟΝΟΜΙΑ. "

"Ο Michel Foucault επεδίωξε να αντικαταστήσει τον απολυταρχισμό του καθολικού διανοούμενου, με συγκεκριμένα έργα που αντλούν από πραγματικές πηγές - και να ΕΚΤΑΦΕΥΣΟΥΜΕ ΟΛΟΚΛΗΡΕΣ ΠΕΡΙΦΕΡΕΙΕΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗΣ ΤΕΚΜΗΡΙΩΣΗΣ ΠΟΥ ΕΙΧΑΝ ΑΓΝΟΗΘΕΙ ΑΠΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟΥΣ - αλλά το έκανε χωρίς να εγκαταλείψει τις ευρύτερες φιλοδοξίες σκέψης.

Με την ίδια έννοια, ΑΝ ΑΠΕΡΡΙΨΕ ΕΥΘΕΩΣ ΤΑ ΜΕΓΑΛΑ ΕΡΓΑ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΗΘΙΚΗΣ ΣΥΝΕΙΔΗΣΗΣ - ΑΓΑΠΗΜΕΝΟ ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΟ ΓΕΛΙΟΥ ΓΙΑ ΑΥΤΟΝ - ΠΑΝΤΑ ΑΠΟΡΡΙΠΕ ΠΕΙΣΜΑΤΙΚΑ ΤΟ ΔΙΧΑΣΜΑ ΜΕΤΑΞΥ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΕΠΕΝΔΥΣΗΣ ΚΑΙ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΔΕΣΜΕΥΣΗΣ ΠΟΥ ΕΙΝΑΙ ΤΟΣΟ ΚΟΙΝΗ ΚΑΙ ΤΟΣΟ ΒΟΛΙΚΗ. "

«Οι πολιτικές του πράξεις, τις οποίες διεξήγαγε με πάθος και αυστηρότητα, ενίοτε με ένα είδος ορθολογικής μανίας, ΔΕΝ ΟΦΕΙΛΑΝ ΤΙΠΟΤΑ ΣΤΟ ΣΥΝΑΙΣΘΗΜΑ ΚΑΤΟΧΗΣ ΑΠΟΛΥΤΩΝ ΑΛΗΘΕΙΩΝ ΚΑΙ ΑΞΙΩΝ, ΣΤΟ ΣΤΥΛ ΤΩΝ ΦΑΡΙΣΑΙΩΝ ΤΗΣ ΠΟΛΙΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΑΛΛΩΝ. "

«ΓΙΑ ΑΥΤΟΝ, ΣΤΟ ΚΡΙΤΙΚΟ ΟΡΑΜΑ ΤΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΕ ΠΡΩΤΑ ΑΠΟ ΟΛΑ ΣΤΗΝ ΔΙΚΗ ΤΟΥ ΠΡΑΚΤΙΚΗ, ΚΑΙ ΜΕ ΣΕΒΑΣΜΟ, ΠΟΥ ΗΤΑΝ ΜΕ ΑΥΤΟΝ ΤΟΝ ΤΡΟΠΟ, Ο ΠΙΟ ΑΓΝΟΣ ΑΝΤΙΠΡΟΣΩΠΟΣ ΕΝΟΣ ΝΕΟΥ ΕΙΔΟΥΣ ΔΙΑΝΟΗΤΙΣΜΟΥ που δεν έχει καμία ανάγκη να μπερδευτεί ως προς τα κίνητρα και τα θέματα των πνευματικών πράξεων, ούτε να προωθεί ψευδαισθήσεις για την επίδρασή τους, προκειμένου να τα εξασκήσουν με πλήρη γνώση του σκοπού τους. "

"ΤΙΠΟΤΑ ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΠΙΟ ΕΠΙΚΙΝΔΥΝΟ ΑΠΟ ΤΟ ΝΑ ΜΕΙΩΝΕΙΣ ΜΙΑ ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, ΕΙΔΙΚΑ ΜΙΑ ΤΟΣΟ ΥΠΕΡΒΑΡΗ, ΣΥΝΘΕΤΗ ΚΑΙ ΑΝΩΜΑΛΗ, ΣΕ ΜΙΑ ΦΟΡΜΟΥΛΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ. "

Ο Bourdieu συνέχισε να επαινεί τον Foucault με μεγάλο θαυμασμό, και τελικά το τυλίγει με μια ισχυρή παράγραφο - "Θα ήθελα να εκφράσω καλύτερα τη σκέψη, του πόσο πεισματικά αποφασισμένος ήταν να κερδίσει τον αυτοέλεγχο, δηλαδή τον έλεγχο της ιστορίας του, την ιστορία των κατηγοριών σκέψης, την ιστορία των ευχών και των επιθυμιών. ΚΑΙ ΕΠΙΣΗΣ ΑΥΤΗ Η ΑΝΤΗΛΙΑ ΜΕ ΤΑ ΣΚΟΥΡΑ, ΑΥΤΗ Η ΑΠΟΡΡΙΨΗ ΤΗΣ ΕΥΚΑΙΡΙΑΣ, ΚΑΙ ΣΕ ΓΝΩΣΗ ΚΑΙ ΣΤΗΝ ΠΡΑΚΤΙΚΗ, ΣΤΙΣ ΤΕΧΝΙΚΕΣ ΤΗΣ ΖΩΗΣ ΚΑΘΩΣ ΚΑΙ ΣΤΙΣ ΠΟΛΙΤΙΚΕΣ ΕΠΙΛΟΓΕΣ, ΠΟΥ ΚΑΝΟΥΝ ΤΟ ΦΟΥΚΩ ΜΙΑ ΑΝΑΝΤΙΚΑΤΑΣΤΑΤΗ ΦΙΓΟΥΡΑ. "

- Πιέρ Μπουρντιέ

Το κείμενο αυτό, που δημοσιεύθηκε υπό τον τίτλο «Le plaisir du savoir» στο Le Monde στις 27 Ιουνίου 1984, γράφτηκε προς τιμήν του Michel Foucault, ο οποίος απεβίωσε στο Παρίσι στις 15 Ιουνίου σε ηλικία πενήντα επτά ετών.

Michel Foucault - Ιαπωνία

  ΕΡΓΑΣΙΑ ΧΩΡΙΣ ΣΤΑΘΕΡΗ ΜΕΘΟΔΟ . . .

«Η Αρχαιολογία της Γνώσης δεν είναι βιβλίο μεθοδολογίας.

ΔΕΝ ΕΧΩ ΜΕΘΟΔΟ ΠΟΥ ΕΦΑΡΜΟΖΩ ΜΕ ΤΟΝ ΙΔΙΟ ΤΡΟΠΟ ΣΕ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΑ ΠΕΔΙΑ. Αντιθέτως, θα έλεγα ότι προσπαθώ να απομονώσω ένα μοναδικό πεδίο αντικειμένων χρησιμοποιώντας εργαλεία που βρίσκω ή κατασκευάζω ταυτόχρονα με την έρευνα μου, αλλά ΧΩΡΙΣ ΝΑ ΠΡΟΝΟΜΙΩ ΚΑΘΟΛΟΥ ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ ΤΗΣ ΜΕΘΟΔΟΥ. Υπό αυτή την έννοια και,

ΔΕΝ ΕΙΜΑΙ ΚΑΘΟΛΟΥ ΔΟΜΙΚΟΣ, γιατί οι δομιστές των δεκαετιών του '50 και του '60 είχαν ως κύριο στόχο να ορίσουν μια μέθοδο που ήταν, αν όχι καθολικά έγκυρη, τουλάχιστον γενικά ίσχυε για μια ολόκληρη σειρά διαφορετικών αντικειμένων: γλώσσα, λογοτεχνικός λόγος, μύθοι, εικονογραφία, αρχιτεκτονική . . .

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΚΑΘΟΛΟΥ ΑΥΤΗ Η ΠΡΟΚΑΤΑΛΗΨΗ ΜΟΥ: αυτό που προσπαθώ να κάνω είναι να κάνω ορατό το είδος του στρώματος, θα έλεγα διεπαφή, όπως και οι σύγχρονοι τεχνικοί, η διεπαφή της γνώσης και της δύναμης, της αλήθειας και της δύναμης. Αυτό είναι, αυτό θέλω να κάνω. "

Διαλέξεις: Μια Διακρατική Κρίσιμη Συνάντηση, Routledge 2024 p. 31

Emmanuel Todd - Ελληνική κόπωση

Μια ανθρωπολογική ανάγνωση της ελληνικής κόπωσης.

Ο Emmanuel Todd είναι Γάλλος ιστορικός, κοινωνιολόγος και ανθρωπολόγος, γνωστός για τις μακροϊστορικές και ανθρωπολογικές του αναλύσεις γύρω από την πορεία των κοινωνιών. Έγινε διεθνώς γνωστός όταν ήδη από το 1976 προέβλεψε την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, όχι μέσα από τη γεωπολιτική ή την οικονομία, αλλά παρατηρώντας βαθύτερους δείκτες κοινωνικής αποσύνθεσης όπως η αύξηση της βρεφικής θνησιμότητας, η δημογραφική στασιμότητα και η πολιτισμική κόπωση. Η σκέψη του βασίζεται στην ιδέα ότι οι κοινωνίες δεν καθορίζονται μόνο από την πολιτική ή την αγορά αλλά από βαθιές ανθρωπολογικές δομές: τον τύπο οικογένειας, τον τρόπο ανατροφής των παιδιών, τη σχέση με την αυθεντία, τη δημογραφία, την εκπαίδευση, τη θρησκεία και την ικανότητα μιας κοινωνίας να αναπαράγει νόημα και συλλογική συνοχή. Για τον Todd, για να καταλάβεις πραγματικά το μέλλον μιας χώρας, πρέπει πρώτα να καταλάβεις την «ανθρωπολογική ψυχή» της. Αν λοιπόν εφαρμόζαμε αυτό το μοντέλο στην ελληνική κοινωνία, ίσως θα βλέπαμε κάτι πολύ βαθύτερο από μια απλή οικονομική ή πολιτική κρίση. Θα βλέπαμε μια κρίση ανθρωπολογική.

Η ελληνική οικογένεια υπήρξε ιστορικά μηχανισμός επιβίωσης. Μέσα από πολέμους, φτώχεια, εμφύλιο, μετανάστευση και οικονομική ανασφάλεια, η οικογένεια έγινε το τελευταίο καταφύγιο απέναντι στην κατάρρευση.

Αυτό δημιούργησε πολύ ισχυρούς δεσμούς αλλά και υπερσυγχώνευση. Στην Ελλάδα οι γενιές συχνά δυσκολεύονται να διαφοροποιηθούν, τα παιδιά κουβαλούν τις ματαιώσεις των γονιών, οι γονείς δυσκολεύονται να αφήσουν και η οικογένεια λειτουργεί σαν ψυχικός συνεταιρισμός επιβίωσης. Η ελληνική οικογένεια παραμένει θερμή αλλά συχνά ψυχικά ασφυκτική.

Η σύγχρονη Ελλάδα μεγαλώνει παιδιά μέσα σε ένα μείγμα υπεραγάπης, υπερελέγχου και υπαρξιακού άγχους. Το παιδί δεν βιώνεται απλώς ως παιδί. Γίνεται επένδυση, ελπίδα, κοινωνική άνοδος και δικαίωση των θυσιών των γονιών. Και ταυτόχρονα μεγαλώνει μέσα σε μια κουλτούρα όπου η αξία συνδέεται με την επίδοση, η αποτυχία βιώνεται σχεδόν σαν υπαρξιακή καταστροφή και η κοινωνική ανασφάλεια μεταφέρεται ασυνείδητα στις νέες γενιές.

Γι’ αυτό και τόσα παιδιά σήμερα εμφανίζουν άγχος, τελειοθηρία, εξάντληση, υπερλειτουργικότητα και δυσκολία χαράς. Το παιδί αισθάνεται πως «Δεν πρέπει μόνο να ζήσω. Πρέπει να δικαιώσω τους πάντες.» Το αποτέλεσμα είναι υπερπροστασία, ενοχή, εξάρτηση, δυσκολία ενηλικίωσης και βαθύς φόβος απώλειας και εγκατάλειψης.

Η Ελλάδα επένδυσε σχεδόν θρησκευτικά στην εκπαίδευση. Το πτυχίο έγινε υπόσχεση σωτηρίας, κοινωνικής ανόδου, αξιοπρέπειας και εξόδου από τη φτώχεια. Για δεκαετίες αυτό λειτουργούσε.

Σήμερα όμως μεγάλο μέρος της νέας γενιάς βιώνει κάτι τραυματικό: τη διάψευση της υπόσχεσης. Δηλαδή σπουδάζεις αλλά δεν ζεις αξιοπρεπώς, εργάζεσαι αλλά δεν μπορείς να χτίσεις μέλλον, προσπαθείς αλλά παραμένεις επισφαλής.

Και τότε σπάει ο δεσμός ανάμεσα στον κόπο και στο νόημα.

Αυτό είναι τεράστιο ανθρωπολογικό σοκ. Γιατί μια κοινωνία αντέχει δυσκολίες όταν πιστεύει ότι «κάπου οδηγούν». Όταν χαθεί αυτό, εμφανίζονται κυνισμός, burnout, φυγή νέων, ψυχική εξάντληση και βαθιά υπαρξιακή κόπωση.

Η Ελλάδα παραμένει κοινωνία μεγάλης ανάγκης σχέσης. Οι άνθρωποι διψούν για παρέα, κοινότητα, οικειότητα, συναίσθημα, συλλογικότητα. Όμως ταυτόχρονα η κοινωνία γίνεται όλο και πιο καχύποπτη, ναρκισσιστική, εξαντλημένη, πολωμένη. Το αποτέλεσμα είναι ένα βαθύ παράδοξο: άνθρωποι που διψούν για σύνδεση αλλά φοβούνται να αφεθούν. Έτσι οι σχέσεις γίνονται εύθραυστες, η μοναξιά αυξάνεται, ο δημόσιος λόγος γίνεται επιθετικός, και η ενσυναίσθηση αποσύρεται. Η κοινωνία μοιάζει να χάνει σιγά σιγά την ικανότητα να αισθάνεται πραγματικά τον Άλλον.

Ο Todd δίνει τεράστια σημασία στα δημογραφικά και στον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία φθείρεται. Και στην Ελλάδα τα σημάδια είναι ανησυχητικά: υπογεννητικότητα, γήρανση πληθυσμού, μαζική φυγή νέων, burnout, κατάθλιψη, ψυχική εξάντληση, αίσθηση αδιεξόδου.

Η Ελλάδα δεν μοιάζει σήμερα με κοινωνία που «καταρρέει θεαματικά». Μοιάζει περισσότερο με κοινωνία που εξαντλείται αργά. Μια κοινωνία όπου πολλοί άνθρωποι συνεχίζουν να λειτουργούν αλλά δυσκολεύονται να αισθανθούν πραγματικά ζωντανοί. Ίσως εδώ βρίσκεται το βαθύτερο ελληνικό πρόβλημα. Η Ελλάδα πέρασε μέσα σε λίγες δεκαετίες από παραδοσιακή κοινωνία, σε ακραία καταναλωτική, νεοφιλελεύθερη, εξατομικευμένη κουλτούρα. Διαλύθηκαν κοινότητες, συλλογικά οράματα, ιστορικές βεβαιότητες, πολιτικές ελπίδες, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς. Και αυτό που έμεινε συχνά είναι επίδοση χωρίς νόημα, κατανάλωση χωρίς πληρότητα, πληροφορία χωρίς σοφία, επιβίωση χωρίς ζωή. Η ελληνική κοινωνία μοιάζει να δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να απαντήσει στο ερώτημα: «Γιατί αξίζει να ζούμε;»

Και όταν μια κοινωνία χάνει το “γιατί”, τότε αρχίζει να κουράζεται υπαρξιακά.

Αν συνεχιστούν οι ίδιες ανθρωπολογικές τάσεις, η Ελλάδα κινδυνεύει να οδηγηθεί όχι τόσο σε μια θεαματική «καταστροφή» όσο σε κάτι βαθύτερο και πιο ύπουλο: σε μια αργή ψυχική και δημογραφική αποσύνθεση. Όχι σε κατάρρευση με τη μορφή που συνήθως φανταζόμαστε τις ιστορικές καταστροφές, αλλά σε μια σταδιακή εξάντληση της ίδιας της κοινωνικής ζωτικότητας - εκτός ίσως αν εξωτερικοί γεωπολιτικοί παράγοντες εκμεταλλευτούν αυτή τη βαθιά εσωτερική αποδυνάμωση. Μια κοινωνία με όλο και λιγότερα παιδιά, όλο και περισσότερους εξαντλημένους ενήλικες, όλο και πιο εύθραυστερες σχέσεις, όλο και χαμηλότερη εμπιστοσύνη, όλο και μεγαλύτερη ψυχική κόπωση. Ο μεγάλος κίνδυνος δεν είναι μόνο οικονομικός. Είναι ότι αρχίζει να καταρρέει η ίδια η επιθυμία ζωής. Και αυτό φαίνεται ήδη στην υπογεννητικότητα, στο burnout, στην ψυχική εξάντληση των νέων, στη δυσκολία δημιουργίας οικογένειας, στη διάλυση της εμπιστοσύνης, στην αίσθηση ότι «τίποτα δεν έχει πραγματικά νόημα».

Γιατί οι κοινωνίες δεν πεθαίνουν μόνο όταν φτωχαίνουν. Πεθαίνουν όταν παύουν να πιστεύουν ότι το μέλλον αξίζει να κατοικηθεί. Και ίσως το πιο ανησυχητικό σημάδι της εποχής μας να είναι ακριβώς αυτό: ότι όλο και περισσότεροι άνθρωποι δεν αισθάνονται πραγματικά πως ζουν. Αισθάνονται πως διαχειρίζονται τον εαυτό τους μέσα σε μια ατελείωτη συνθήκη επιβίωσης. Δουλεύουν. Καταναλώνουν. Κάνουν scroll. Διασκεδάζουν περιστασιακά. Αλλά δυσκολεύονται να ονειρευτούν, να δεσμευτούν, να ερωτευτούν βαθιά, να εμπιστευτούν, να φανταστούν ένα σταθερό και ανθρώπινο μέλλον. Και τότε η υπαρξιακή κόπωση παύει να είναι ατομικό σύμπτωμα.

Γίνεται πολιτισμικό κλίμα. Αν επιχειρούσαμε να δούμε την Ελλάδα μέσα από τη λογική του Emmanuel Todd, τότε ίσως το χρονοδιάγραμμα της κρίσης δεν ξεκινά το 2025 αλλά πολύ νωρίτερα. Και πιθανότατα το πραγματικό σημείο καμπής δεν είναι μόνο οικονομικό. Είναι ανθρωπολογικό.

1η ΦΑΣΗ - Η ΔΙΑΒΡΩΣΗ ΤΟΥ ΝΟΗΜΑΤΟΣ (1995–2010) Αυτή είναι η περίοδος της φαινομενικής «ευημερίας». Η Ελλάδα: καταναλώνει, "εκσυγχρονίζεται", "ευρωπαϊκοποιείται", εισέρχεται στην εποχή της υπερκατανάλωσης, του life-style, της επίδοσης, του ατομικού success story. Όμως κάτω από την επιφάνεια αρχίζει ήδη κάτι βαθύ: η αποσύνδεση του ανθρώπου από οργανικές μορφές νοήματος. Διαλύονται σιγά σιγά οι κοινότητες, οι γειτονιές, οι οικογένειες, οι συλλογικές ταυτότητες, η βιωμένη σχέση με την ιστορία, η αίσθηση συνέχειας. Η επιτυχία αρχίζει να γίνεται ατομική υπόθεση, αισθητικό performance, κοινωνική επιβεβαίωση. Και η αξία του ανθρώπου αρχίζει όλο και περισσότερο να μετριέται με επίδοση, κατανάλωση, εικόνα, επαγγελματικό status. Εδώ μπαίνουν τα θεμέλια της απονοηματοδότησης.

2η ΦΑΣΗ - Η ΦΑΣΗ ΤΗΣ ΔΙΑΨΕΥΣΗΣ (2010–2015) Η οικονομική κρίση λειτουργεί σαν ανθρωπολογικός σεισμός. Καταρρέει η αίσθηση ασφάλειας, η εμπιστοσύνη στους θεσμούς, το αφήγημα της κοινωνικής ανόδου, η πίστη ότι «αν προσπαθήσω θα ζήσω καλύτερα».

Η ελληνική κοινωνία μπαίνει σε κατάσταση σοκ, θυμού, πολιτικής υπερδιέγερσης, συλλογικής αγωνίας. Όμως ακόμη υπάρχει ελπίδα ότι κάτι μπορεί να αλλάξει. Οι άνθρωποι κινητοποιούνται, διαδηλώνουν, επενδύουν πολιτικά, θυμώνουν, διεκδικούν. Η κοινωνία ακόμη πονά ενεργητικά.

3η ΦΑΣΗ - Η ΨΥΧΙΚΗ ΑΠΟΣΥΡΣΗ (2015–2030) Εδώ πιθανότατα βρισκόμαστε ήδη. Το 2015 λειτουργεί σχεδόν σαν ιστορικό τραύμα συλλογικής ματαίωσης. Όχι μόνο πολιτικής αλλά υπαρξιακής. Για ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας κατέρρευσε τότε η πίστη ότι η συλλογική βούληση μπορεί πραγματικά να αλλάξει την πορεία των πραγμάτων. Και μετά από αυτό αρχίζει κάτι διαφορετικό: όχι εξέγερση αλλά αργή ψυχική απόσυρση από το μέλλον. Η κοινωνία γίνεται πιο κουρασμένη, πιο ιδιωτική, πιο κυνική, πιο ναρκισσιστική, πιο αποσυνδεδεμένη. Οι άνθρωποι συνεχίζουν να λειτουργούν. Να εργάζονται, να καταναλώνουν, να κάνουν scroll, να διασκεδάζουν περιστασιακά. Όμως επενδύουν όλο και λιγότερο ψυχικά στο μέλλον. Δυσκολεύονται να πιστέψουν σε συλλογικά σχέδια, να δεσμευτούν, να κάνουν παιδιά, να φανταστούν μια σταθερή και ανθρώπινη ζωή μέσα στη χώρα. Εδώ εκρήγνυνται burnout, ψυχική εξάντληση, αγχώδεις διαταραχές, μοναξιά, συναισθηματική απορρύθμιση, ψηφιακή φυγή, αίσθηση εσωτερικού κενού. Η κοινωνία ακόμη διατηρεί οικογένειες, δεσμούς και ιστορικά αντανακλαστικά. Όμως αρχίζει να εμφανίζεται ένα υπόγειο υπαρξιακό βίωμα: «Δεν ξέρω αν υπάρχει πραγματικά μέλλον στο οποίο να αξίζει να επενδύσω την ψυχή μου.» Οι άνθρωποι αρχίζουν έτσι να επιβιώνουν περισσότερο παρά να ζουν.

4η ΦΑΣΗ - Η ΑΝΘΡΩΠΟΛΟΓΙΚΗ ΑΠΟΣΥΝΘΕΣΗ (2030–2045) Αν δεν υπάρξει βαθιά πολιτισμική, υπαρξιακή και κοινωνική μεταστροφή, τότε η ψυχική απόσυρση περνά σιγά σιγά σε κάτι ποιοτικά διαφορετικό: στην κρίση της ίδιας της κοινωνικής αναπαραγωγής. Εδώ η κοινωνία δεν κουράζεται απλώς ψυχικά. Αρχίζει να δυσκολεύεται να αναπαράγει παιδιά, σταθερές σχέσεις, εμπιστοσύνη, κοινότητα, ιστορική συνέχεια, συλλογικό νόημα. Χαρακτηριστικά αυτής της φάσης η δραματική υπογεννητικότητα, η μαζική γήρανση, η αδυναμία δημιουργίας μακροχρόνιων δεσμών, η ολοσχερής διάλυση εμπιστοσύνης και η χρόνια ψυχική εξάντληση, ο πολιτισμικός κυνισμός, η αποεπένδυση από τη ζωή και η συναισθηματική απονέκρωση. Όμως δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να παράγει ανθρώπους που θέλουν να κάνουν παιδιά, πιστεύουν στη διάρκεια των σχέσεων, εμπιστεύονται συλλογικά οράματα ή αισθάνονται ότι το μέλλον μπορεί να είναι ανθρώπινα κατοικήσιμο. Εδώ η κρίση παύει να είναι μόνο οικονομική ή ψυχολογική.

Γίνεται ανθρωπολογική.

Η κοινωνία αρχίζει να χάνει όχι μόνο την ευημερία της αλλά την ίδια της την επιθυμία να συνεχιστεί ως ζωντανό ιστορικό σώμα. Ίσως το πραγματικά κρίσιμο σημείο για την Ελλάδα να μην είναι μια νέα οικονομική χρεοκοπία αλλά κάτι βαθύτερο: η στιγμή όπου η υπαρξιακή κόπωση παύει να είναι κρίση και γίνεται κανονικότητα. Και αν δει κανείς τα πράγματα μέσα από τη λογική του Emmanuel Todd, τότε το κρίσιμο παράθυρο για να φανεί αν αυτή η πορεία μπορεί να αναστραφεί βρίσκεται πιθανότατα κάπου ανάμεσα στο 2026 και το 2045. Μέχρι τότε η ελληνική κοινωνία ίσως συνεχίσει να «ζει από τα αποθέματα»: από τις οικογένειες που ακόμη κρατούν, από την ιστορική μνήμη, από τα τελευταία ίχνη κοινότητας και συναισθηματικής ζεστασιάς, από μειοψηφίες "ρομαντικών". Όμως εκεί θα φανεί αν αυτά τα αποθέματα ανανεώνονται ή αν απλώς εξαντλούνται. Αν οι νέοι άνθρωποι θα θελήσουν ξανά να αγαπήσουν, να κάνουν παιδιά, να εμπιστευτούν τον τόπο, να επενδύσουν στο μέλλον, να συνεχίσουν την ιστορία. Ή αν η ψυχική απόσυρση θα μετατραπεί οριστικά σε ανθρωπολογική κόπωση.

5η ΦΑΣΗ - ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΡΗΓΜΑ (2045?) Σε αυτό το σημείο η κοινωνία φτάνει σε ένα βαθύ ανθρωπολογικό όριο. Δεν πρόκειται πλέον μόνο για οικονομική κρίση, ψυχική κόπωση ή δημογραφική συρρίκνωση. Το ερώτημα γίνεται υπαρξιακό και πολιτισμικό: «Θέλει ακόμη αυτή η κοινωνία να συνεχίσει να υπάρχει ως ζωντανό ιστορικό υποκείμενο;» Αν συνεχιστούν οι ίδιες τάσεις ακραίος ατομικισμός, αποσύνδεση, υπογεννητικότητα, εξάντληση, ναρκισσιστική κουλτούρα, πολιτισμικός κυνισμός, τότε η Ελλάδα κινδυνεύει να μετατραπεί σιγά σιγά σε μια κοινωνία γερασμένη, ψυχικά αποεπενδυμένη, χαμηλής εμπιστοσύνης, χωρίς συλλογικό όραμα, χωρίς ιστορική αυτοπεποίθηση, χωρίς βαθιά επιθυμία συνέχειας. Όχι απαραίτητα σε θεαματική κατάρρευση. Αλλά σε κάτι ίσως πιο τραγικό: σε αργή πολιτισμική εξάντληση. Μια κοινωνία που συνεχίζει βιολογικά και διοικητικά αλλά χάνει τη σχέση με το μέλλον, τη χαρά της δημιουργίας, την πίστη στη ζωή, την επιθυμία να μεταδώσει τον κόσμο στις επόμενες γενιές.

Όμως εδώ ανοίγει και το δεύτερο ενδεχόμενο. Γιατί πολλές φορές οι κοινωνίες αλλάζουν όχι όταν φτωχαίνουν μόνο οικονομικά αλλά όταν φτάνουν στα όρια της υπαρξιακής τους κόπωσης. Και τότε μπορεί να αρχίσει μια αντίρροπη κίνηση: επιστροφή στην κοινότητα, αναζήτηση νοήματος, ανάγκη σχέσης, επανανακάλυψη της τρυφερότητας, νέες μορφές συλλογικότητας, επανασύνδεση με την ιστορική και πολιτισμική συνέχεια. Δηλαδή, είτε η κοινωνία θα βυθιστεί σε αργή ανθρωπολογική αποσύνθεση είτε θα αναζητήσει έναν νέο πολιτισμό νοήματος.

Και ίσως εκεί να κριθεί πραγματικά το μέλλον της Ελλάδας. Όχι μόνο στην οικονομία ή στην πολιτική. Αλλά στο αν οι άνθρωποι θα ξαναπιστέψουν ότι αξίζει να αγαπήσουν, να κάνουν παιδιά, να δεσμευτούν, να δημιουργήσουν, και να συνεχίσουν την ιστορία. Γιατί το πραγματικό τέλος μιας ιστορίας δεν έρχεται όταν μια χώρα χάνει πλούτο ή δύναμη. Αλλά όταν οι άνθρωποί της παύουν σιγά σιγά να πιστεύουν ότι αξίζει ακόμη να αγαπήσουν, να δημιουργήσουν και να συνεχίσουν τον κόσμο (τους)