Ο άνθρωπος Λέων Τολστόι

Ο Λέων Τολστόι έγραψε το Πόλεμος και Ειρήνη, στη συνέχεια πέρασε τις τελευταίες δεκαετίες του χαρακτηρίζοντας το χωρίς νόημα. Στα 82 του, το έσκασε από το σπίτι για να ξεφύγει από τη γυναίκα του. Πέθανε σε σιδηροδρομικό σταθμό, προσπαθώντας να ζήσει σαν χωρικός.

Ο Λέων Τολστόι θεωρείται ένας από τους μεγαλύτερους συγγραφείς στην ιστορία. Πόλεμος και Ειρήνη και Άννα Καρένινα είναι πανύψηλα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας -επικά, βαθιά, διαχρονικά. Αλλά στα 60 και 70 του, ο Τολστόι κοίταξε αυτά τα βιβλία με κάτι σχεδόν αηδιαστικό. Τους αποκάλεσε άσχετους. Εγω-επιεικής. Προϊόντα μιας ζωής στην οποία δεν πίστευε πια. Επειδή ο άνθρωπος που έγραψε αυτά τα μυθιστορήματα δεν ήταν ο ίδιος άνθρωπος που έζησε μέχρι τα 82.

Ο Τολστόι γεννήθηκε το 1828 στη ρωσική αριστοκρατία - Κόμης Λεβ Νικολάγιεβιτς Τολστόι, κληρονόμος μιας τεράστιας περιουσίας, μεγαλωμένος σε πλούτο και προνόμια. Υπηρέτησε ως στρατιώτης στον Κριμαϊκό Πόλεμο, βιώνοντας τη βαρβαρότητα της μάχης από πρώτο χέρι. Μετά ήρθε σπίτι, εγκαταστάθηκε στην περιουσία του, παντρεύτηκε και άρχισε να γράφει.

Το War and Peace δημοσιεύθηκε μεταξύ 1865-1869. Ήταν μια άμεση επιτυχία - ένα επικό για τη ρωσική κοινωνία κατά τη διάρκεια των Ναπολεόντειων Πολέμων. Η Άννα Καρένινα ακολούθησε το 1877, ένα τραγικό μυθιστόρημα για τον έρωτα, τον γάμο και τις κοινωνικές προσδοκίες. Οι κριτικοί χαιρέτισαν τον Τολστόι ως ιδιοφυΐα. Ήταν πλούσιος, διάσημος, γιόρτασε.

Και τότε, γύρω στα 50, είχε μια πλήρη πνευματική κατάρρευση.

Ο Τολστόι αργότερα το περιέγραψε στο βιβλίο του Μια Εξομολόγηση: είχε πετύχει όλα όσα έλεγε ο κόσμος ότι είχαν σημασία - πλούτος, φήμη, οικογένεια - και ένιωθε εντελώς άδειος. Αναρωτήθηκε: Ποιο είναι το νόημα της ζωής; Και δεν μπορούσε να βρει απάντηση. Έγινε αυτοκτονικός. Έκρυβε σχοινιά και όπλα από τον εαυτό του επειδή φοβόταν ότι θα τα χρησιμοποιήσει.

Ο Τολστόι άρχισε να ψάχνει απεγνωσμένα για νόημα. Σπούδασε φιλοσοφία, θρησκεία, αγροτική ζωή. Απέρριψε τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία, την οργανωμένη θρησκεία και τα στολίδια της αριστοκρατικής ζωής.

Ανέπτυξε μια ριζοσπαστική Χριστιανική αναρχική φιλοσοφία: απαρνήθηκε τον πλούτο, ζει απλά, εξασκήθηκε στη μη βία, απορρίπτει όλες τις μορφές κυβέρνησης και εξουσίας.

Άρχισε να ντύνεται σαν χωρικός. Δούλευε στα χωράφια μαζί με τους δουλοπάροικους του. Έφτιαξε τα δικά του παπούτσια. Έκοψε το κρέας, το αλκοόλ και το κυνήγι. Και άρχισε να βλέπει τα προηγούμενα μυθιστορήματά του -Πόλεμος και Ειρήνη και Άννα Καρένινα - ως προϊόντα της παλιάς, διεφθαρμένης ζωής του.

Αφορούσαν τους αριστοκράτες, είπε. Περί ματαιοδοξίας και ασήμαντων ανησυχιών. Δεν έθιξαν τα πραγματικά ερωτήματα: Πώς πρέπει να ζούμε; Ποιο είναι το ηθικό μας καθήκον;

Ο Τολστόι ήθελε να χαρίσει τα πνευματικά δικαιώματα σε όλα τα βιβλία του, κάνοντάς τα δωρεάν σε όλους. Η σύζυγός του, Σοφία, τρομοκρατήθηκε. Η Σοφία είχε αντιγράψει τα χειρόγραφα του Τολστόι με το χέρι για δεκαετίες. Είχε διαχειριστεί την καριέρα του, μεγάλωσε τα 13 παιδιά τους και εξαρτιόταν από τα δικαιώματα του βιβλίου για να υποστηρίξει την οικογένεια. Αν ο Τολστόι χάριζε τα πνευματικά δικαιώματα, η οικογένεια θα έχανε το εισόδημά της.

Τα τελευταία 20 χρόνια της ζωής του Τολστόι, αυτός και η Σοφία ήταν κλειδωμένοι σε μια πικρή μάχη. Ο Τολστόι ήθελε να ζήσει σαν χωρικός, να απαρνηθεί τον πλούτο και να χαρίσει τα πάντα. Η Σοφία ήθελε να προστατεύσει το οικονομικό μέλλον της οικογένειάς της. Ο γάμος τους έγινε πεδίο μάχης.

Οι οπαδοί του Τολστόι -που σέβονταν τις πνευματικές του διδασκαλίες- είδαν τη Σοφία ως άπληστη και υλίστρια. Η Σοφία τους είδε ως φανατικούς που προσπαθούν να κλέψουν τον σύζυγό της και να χρεοκοπήσουν την οικογένειά της.

Εν τω μεταξύ, ο Τολστόι συνέχισε να γράφει -αλλά όχι μυθιστορήματα. Έγραψε δοκίμια για τον Χριστιανικό αναρχισμό, τον ειρηνισμό και τη μη βία. Καταδίκασε τον πόλεμο, την κυβέρνηση και την Εκκλησία. Το 1901, η Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία τον αφόρισε - ένα τεράστιο σκάνδαλο. Ο Τολστόι ήταν ο πιο διάσημος συγγραφέας στη Ρωσία και η Εκκλησία τον ανακήρυξε αιρετικό. Ο Τολστόι δεν νοιαζόταν. Αποκάλεσε την Εκκλησία διεφθαρμένη και υποκριτική.

Στα 80 του, ο Τολστόι ήταν δυστυχισμένος. Ήθελε να ζει σύμφωνα με τις αρχές του - στη φτώχεια, την απλότητα, την υπηρεσία στους άλλους. Αλλά ήταν ακόμα ένας πλούσιος κόμης, ζώντας σε ένα μεγάλο κτήμα, περιτριγυρισμένος από υπηρέτες και μέλη της οικογένειας που εξαρτιόντουσαν από τον πλούτο του. Η αντίφαση τον βασάνιζε. Στις 28 Οκτωβρίου 1910, σε ηλικία 82 ετών, ο Τολστόι πήρε μια απελπισμένη απόφαση: Το έσκασε από το σπίτι.

Μέσα στη νύχτα, μάζεψε μια μικρή τσάντα, ξύπνησε τον γιατρό του και έφυγε από το κτήμα του. Δεν είπε στη Σοφία πού πήγαινε. Σχεδίαζε να εξαφανιστεί, να ζήσει τις τελευταίες μέρες του ως περιπλανώμενος χωρικός. Αλλά ο Τολστόι ήταν γέρος, άρρωστος και αδύναμος. Μέσα σε λίγες μέρες κατέρρευσε σε ένα μικρό σιδηροδρομικό σταθμό που λέγεται Αστάποβο. Ο σταθμάρχης του έδωσε ένα δωμάτιο. Ο Τολστόι πέθαινε, περιτριγυρισμένος από οπαδούς και δημοσιογράφους που τον εντόπισαν. Η Σοφία προσπάθησε να τον δει. Ο Τολστόι αρνήθηκε. Ακόμα και στο νεκροκρέβατό του, η σύγκρουση τους συνεχίστηκε.

Στις 20 Νοεμβρίου 1910, ο Λέων Τολστόι πέθανε στον σιδηροδρομικό σταθμό Ασταπόβο, 500 μίλια από το σπίτι. Ποτέ δεν συμφιλιώθηκε με τη Σοφία. Ποτέ δεν βρήκε την ειρήνη που έψαχνε. Αλλά πέθανε προσπαθώντας να ζήσει σύμφωνα με τις αρχές του - προσπαθώντας να ξεφύγει από τον πλούτο και τα προνόμια, προσπαθώντας να είναι ο άνθρωπος που απαιτούσε η φιλοσοφία του.

Οι αντιφάσεις του Τολστόι τον καθόρισαν: Ένας κόμης που απέρριψε την αριστοκρατία. Ένας στρατιώτης που έγινε ριζοσπάστης ειρηνιστής. Μια λογοτεχνική ιδιοφυΐα που χαρακτήρισε τα αριστουργήματα του άσχετα. Ένας σύζυγος που αγαπούσε τη γυναίκα του αλλά δεν μπορούσε να ζήσει μαζί της. Χριστιανός που αφορίστηκε από την Εκκλησία. Αυτές οι αντιφάσεις τον έκαναν άνθρωπο.

Ο Τολστόι δεν είχε όλες τις απαντήσεις. Πάλεψε, άλλαξε γνώμη, πάλεψε με τη δική του υποκρισία. Αλλά συνέχισε να ψάχνει για την αλήθεια - ακόμα και όταν του κόστιζε τα πάντα. Τα τελευταία γραπτά του για τη μη βία επηρέασαν τον Μαχάτμα Γκάντι, ο οποίος αποκάλεσε τον Τολστόι πνευματικό του μέντορα. Η φιλοσοφία του Γκάντι για τη μη βίαιη αντίσταση, με τη σειρά της, επηρέασε τον Μάρτιν Λούθερ Κινγκ Τζούνιορ.

Οι ριζοσπαστικές ιδέες του Τολστόι για την απόρριψη της βίας, της εξουσίας και του πλούτου κυμαίνονται στον 20ο αιώνα, διαμορφώνοντας τα κινήματα των πολιτικών δικαιωμάτων παγκοσμίως. Αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν αυτή την πλευρά του Τολστόι. Γνωρίζουν τον Πόλεμο και την Ειρήνη και την Άννα Καρένινα - τα βιβλία που πέρασε τις τελευταίες δεκαετίες του απορρίπτοντας. Η ζωή του Τολστόι αποδεικνύει ότι η ανάπτυξη συχνά σημαίνει να απορρίπτεις αυτό που ήσουν κάποτε. Ότι το άτομο που δημιουργεί κάτι σπουδαίο μπορεί αργότερα να το δει ως ελαττωματικό. Ότι το να αλλάζεις γνώμη δεν είναι αδυναμία - είναι εξέλιξη.

Ο Λέων Τολστόι έγραψε δύο από τα μεγαλύτερα μυθιστορήματα της ιστορίας, στη συνέχεια πέρασε δεκαετίες λέγοντας ότι δεν έχουν σημασία. Ζούσε με πλούτη και προνόμια, μετά προσπάθησε να τα δώσει όλα. Αγαπούσε τη γυναίκα του αλλά δεν μπορούσε να μείνει μαζί της. Πέθανε σε σιδηροδρομικό σταθμό, τρέχοντας μακριά από το σπίτι, προσπαθώντας να ζήσει σαν χωρικός. Αυτός είναι ο πραγματικός Τολστόι. Όχι η γυαλισμένη ιδιοφυΐα. Ο αντιφατικός, αγωνιζόμενος, ερευνητής που δεν σταμάτησε ποτέ να προσπαθεί να βρει την αλήθεια - ακόμα και όταν κατέστρεψε τον γάμο του, την άνεσή του και την κληρονομιά του.