Η διάλεξη που αναγγέλθηκε με τον τίτλο «Το σύμπτωμα» εκφωνήθηκε από τον Λακάν στο Κέντρο R. de Saussure της Γενεύης, στις 4 Οκτωβρίου 1975, στο πλαίσιο ενός Σαββατοκύριακου εργασίας υπό την αιγίδα της Ελβετικής Εταιρείας Ψυχανάλυσης. Εκδόθηκε στο περιοδικό Le Bloc-notes de la psychanalyse, 1985, Νο 5, σελ. 5-23.
…………..
Διαβάστε λίγο, είμαι σίγουρος ότι αυτό δεν σας συμβαίνει συχνά, την Εισαγωγή στην ψυχανάλυση, τις Vorlesungen του Φρόυντ. Θα βρείτε εν προκειμένω δυο κεφάλαια για το σύμπτωμα. Το πρώτο έχει τίτλο «Οι τρόποι σχηματισμού των συμπτωμάτων», πρόκειται για το κεφάλαιο 23, κατόπιν θα αντιληφθείτε ότι υπάρχει και ένα κεφάλαιο 17 που έχει τον τίτλο «Το νόημα των συμπτωμάτων». Εάν ο Φρόυντ μας προσκόμισε κατιτί, αυτό είναι. Ότι δηλαδή τα συμπτώματα έχουν ένα νόημα, ένα νόημα που δεν ερμηνεύεται σωστά -σωστά σημαίνει ότι το υποκείμενο αποκαλύπτει επιτέλους κάτι- παρά μόνο σε σχέση με τις πρώτες του εμπειρίες, στο μέτρο δηλαδή που συναντάει, αυτό που θα ονομάσω σήμερα, αδυνατώντας να πω κάτι παραπάνω ή κάτι καλύτερο, τη σεξουαλική πραγματικότητα. Ο Φρόυντ επέμενε πολύ σ’ αυτό το σημείο. Και θεώρησε ότι μπορούσε να δώσει έμφαση, κυρίως, στον όρο του αυτοερωτισμού ως προς το εξής, ότι το παιδί ανακαλύπτει καταρχάς αυτή τη σεξουαλική πραγματικότητα στο ίδιο του το σώμα. Ας μου επιτραπεί εδώ -δεν μου συμβαίνει καθημερινά- να μην είμαι σύμφωνος- και αυτό εξ ονόματος του ίδιου του έργου του Φρόυντ.
Εάν μελετήσετε προσεκτικά την περίπτωση του μικρού Χανς, θα διαπιστώσετε ότι αυτό που εκεί εκδηλώνεται, είναι εκείνο που ο Χανς καλεί το Wiwimacher (πουλάκι) του, γιατί δεν ξέρει πως αλλιώς να το ονομάσει, το οποίο έχει ήδη εισαχθεί στο κύκλωμα του. Με άλλα λόγια, για να αποκαλέσουμε τα πράγματα απλά με το όνομά τους, είχε ήδη τις πρώτες του στύσεις. Αυτό το πρώτο απολαμβάνειν μπορούμε να πούμε ότι εκδηλώνεται στον οποιονδήποτε. Βεβαίως, αυτό είναι, δεν θα λέγαμε αληθινό, αλλά επαληθευόμενο, σε όλους. Όμως, ακριβώς αποτελεί την αιχμή εκείνου που ο Φρόυντ προσκόμισε -αρκεί να επαληθευτεί σε κάποιους ώστε να έχουμε το δικαίωμα να οικοδομήσουμε επ’ αυτού κατιτί που έχει την πιο στενή σχέση με το ασυνείδητο. Διότι, εξάλλου, είναι ένα γεγονός –το ασυνείδητο, ο Φρόυντ είναι αυτός που το επινόησε. Το ασυνείδητο είναι μια επινόηση με την έννοια ότι είναι μια ανακάλυψη, η οποία σχετίζεται με την συνάντηση που έχουν κάποια όντα με την ίδια τους την στύση.
Αυτό το ονομάζουμε έτσι, ον, γιατί δεν ξέρουμε να μιλάμε με διαφορετικό τρόπο. Θα ήταν καλύτερα να μην χρησιμοποιήσουμε τη λέξη ον. Στο παρελθόν, κάποια άτομα ήταν ευαίσθητα ως προς αυτό τον όρο. Ο Άγιος Θωμάς ο Ακινάτης -είναι επίσης και αυτός ένας άγιος άνθρωπος, και μάλιστα ένα σύμπτωμα- έγραψε κατιτί που έχει τίτλο De ente et essentia. Δεν μπορώ να πω ότι σας συνιστώ εν προκειμένω την ανάγνωση, γιατί δεν θα το κάνετε, αλλά είναι ιδιαιτέρως ευφυές. Εάν υπάρχει κάποιο πράγμα που ονομάζεται το ασυνείδητο, αυτό σημαίνει ότι δεν έχουμε ανάγκη να γνωρίζουμε τι κάνουμε για να το κάνουμε, και για να το κάνουμε γνωρίζοντάς το πολύ καλά. Ίσως θα υπάρξει ένα άτομο που θα διαβάσει αυτό το De ente et essentia και θα αντιληφθεί ως προς τι αυτός ο άγιος άνθρωπος, αυτό το σύμπτωμα, φλυαρεί πολύ –το ον, δεν συλλαμβάνεται τόσο εύκολα, ούτε επίσης και η ουσία.
Δεν είναι αναγκαίο να γνωρίζουμε όλα αυτά. Δεν χρειάζεται παρά να γνωρίζουμε ότι σε ορισμένα όντα, έτσι όπως τα λέμε, η συνάντηση με την ίδια τους την στύση δεν είναι καθόλου της τάξεως του αυτοερωτικού. Συνιστά ό,τι πιο έτερον υπάρχει. Λένε : Τι στο καλό είναι τούτο; Και το λένε, πόσο μάλλον που ο κακομοίρης ο μικρός Χανς δεν σκέφτεται παρά αυτό –να το ενσαρκώσει όλο και σε πιο εξωτερικά αντικείμενα, για παράδειγμα στο άλογο που χτυπά τα πόδια του στο έδαφος, που τσινάει, που ανατρέπεται, που πέφτει κάτω. Αυτό το άλογο που πάει και έρχεται, που έχει έναν τρόπο να γλιστράει κατά μήκος της αποβάθρας σύροντας μια άμαξα, είναι ότι πιο υποδειγματικό υπάρχει γι’ αυτόν ώστε να δει με τι έχει να κάνει, και για το οποίο δεν καταλαβαίνει απολύτως τίποτα, χάρη βεβαίως στο γεγονός, ότι έχει έναν ορισμένο τύπο μητέρας και πατέρα. Το σύμπτωμά του, είναι η έκφραση, η σημασία αυτής της απόρριψης.
Αυτή την απόρριψη δεν αξίζει καθόλου να την χαρακτηρίσουμε ως αυτοερωτική, με το μοναδικό πρόσχημα, ότι εν πάσει περιπτώσει αυτό το Wiwimacher, το έχει, αγκιστρωμένο κάπου στο υπογάστριο. Η απόλαυση που προκύπτει από αυτό το Wiwimacher τού είναι ανοίκεια, σε σημείο που καθίσταται αρχή της φοβίας του. Φοβία σημαίνει ότι του προκαλεί τρόμο. Η μεσολάβηση του καθηγητή Φρόυντ μέσω του πατέρα του Χανς είναι όλως διόλου ένα τέχνασμα, που δεν έχει παρά μόνο την εξής αξία, στο ότι ήταν επιτυχημένο. Θα επιτύχει να αναλάβει κάποιος άλλος το βάρος αυτού του μικρού οργάνου, δηλαδή στην περίπτωσή μας η μικρή του αδελφή.
Συντομεύω εδώ κάπως την περίπτωση του μικρού Χανς. Δεν την εισήγαγα παρά μόνον επειδή, δεδομένου ότι έχετε μία απολύτως ολοκληρωτική άγνοια, δεν βρίσκω τον λόγο γιατί σήμερα δεν θα μπορούσα να αυτοσχεδιάσω. Δεν θα αρχίσω να σας διαβάζω όλα τα τρυκ που σκαρφίστηκα για χάρης σας. Απλά θέλω να μεταδώσω κάτι από αυτό που συνέβη, προς τα τέλη του περασμένου αιώνα, σε κάποιον που δεν ήταν μια ιδιοφυία, όπως λέγεται, άλλα ένας τίμιος βλάκας, όπως εγώ.
Ο Φρόυντ αντιλήφθηκε ότι υπήρχαν ζητήματα για τα οποία κανείς δεν μπορούσε να μιλήσει και ότι το ομιλούν υποκείμενο τα γνώριζε δίχως να έχει γνώση. Ιδού η αιχμή του ζητήματος. Γι’ αυτόν τον λόγο μίλησα για το σημαίνον και για το επιτέλεσμά του, το σημαινόμενο. Φυσικά, με το σημαίνον, δεν επέλυσα καθόλου το ερώτημα. Το σημαίνον είναι κάτι που ενσαρκώνεται μέσα στη γλώσσα. Υπάρχει ένα είδος που γνώριζε να γαβγίζει με τέτοιο τρόπο ώστε ένας ήχος, ως καθεστώς σημαίνον, να είναι διαφορετικός από έναν άλλο. Ο Olivier Flournoy μου είπε ότι είχε εκδώσει ένα κείμενο του Spitz (Σπιτζ). Διαβάστε το κείμενο του Σπιτζ Από την γέννηση στον λόγο για να προσπαθήστε να δείτε επί τέλους πώς αναδύεται η σχέση προς το γάβγισμα. Υπάρχει μια άβυσσος μεταξύ αυτής της σχέσης προς το γάβγισμα και του γεγονότος ότι στο τέλος, το ταπεινωμένο ον, το ον από χώμα, το ανθρώπινο ον, το ον όπως και αν θέλετε να το ονομάσετε -πρόκειται για εσάς, για εσάς και για εμένα-, το ανθρώπινο ον κατορθώνει να μπορεί να πει κάποιο πράγμα. Όχι μόνον μπορεί να το πει αλλά ακόμη αυτό το καρκίνωμα που προσδιορίζω ότι είναι η γλώσσα, γιατί δεν γνωρίζω πως αλλιώς να την ονομάσω, αυτό το καρκίνωμα που είναι η γλώσσα, εμπερικλείει εξ αρχής ένα είδος ευαισθησίας.
Έχω παρατηρήσει πολύ καλά τα μικρά παιδάκια, αν μη τι άλλο τα δικά μου. Το γεγονός ότι ένα παιδί λέει ίσως, όχι ακόμη, προτού καν να είναι ικανό να κατασκευάσει πραγματικά μια φράση, αποδεικνύει ότι υπάρχει σε αυτό κάτι, ένα είδος διαπερατού κόσκινου, απ’ όπου το ύδωρ της γλώσσας κατά το πέρασμά του αφήνει ένα κατακάθι, κάποια απομεινάρια με τα οποία το παιδί θα παίζει, με τα οποία χρειάζεται να τα βγάλει πέρα. Τέτοιας τάξεως είναι εκείνο που του αφήνει όλη αυτή η μη στοχαστική δραστηριότητα –υπολείμματα, στα οποία, αργότερα, επειδή το παιδί είναι πρόωρο, θα επιπροστεθούν προβλήματα σχετιζόμενα με αυτό που θα το τρομάξουν. Και γι’ αυτό τον λόγο θα πραγματοποιήσει την σύμφυση, για να το πούμε έτσι, αυτής της σεξουαλικής πραγματικότητας και της γλώσσας.
Επιτρέψτε μου σ’ αυτό το σημείο να προάγω κάποιες ήπιες ισοδυναμίες, αναφορικά με αυτά που είχα αναπτύξει στα Γραπτά μου ως η σημασία του φαλλού, πράγμα το οποίο είναι μια πολύ κακή μετάφραση του [γερμανικού τίτλου] Die Bedeutung des Phallus.
Είναι εκπληκτικό ότι σ’ αυτό το σημείο η ψυχανάλυση δεν έδωσε καμία ώση στην ψυχολογία. Ο Φρόυντ έκανε τα πάντα γι’ αυτό, αλλά, βεβαίως, οι ψυχολόγοι κωφεύουν. Αυτό το πράγμα δεν υπάρχει παρά μόνον στο λεξιλόγιο των ψυχολόγων- εννοώ μια ψυχή συγκολλημένη ως τέτοια σ’ ένα σώμα. Γιατί διάολε, η έκφραση επιβάλλεται, γιατί διάολε ο άνθρωπος θα ήταν διπλός; Το ότι έχει ένα σώμα περιέχει αρκετά μυστήρια, και ο Φρόυντ καθοδηγούμενος από την βιολογία, υπογράμμισε πολύ καλά τη διάκριση του σώματος από το βλαστόπλασμα (germen). Γιατί διάολε να μην αποβάλλουμε από το πνεύμα μας από όλη αυτή την ψυχολογία της δεκάρας και να μην προσπαθήσουμε να διατυπώσουμε σε τι συνίσταται όσον αφορά την Bedeutung του φαλλού; Χρειάστηκε να το μεταφράσω ως σημασία, αδυνατώντας να δώσω έναν ισοδύναμο όρο. Το Bedeutung είναι διαφορετικό από το Sinn, από το επιτέλεσμα νοήματος, και ορίζει τη σχέση με το πραγματικό. Γιατί άραγε, από τότε που υπάρχει η ψυχανάλυση, τα ερωτήματα δεν τέθηκαν σ’ αυτό το επίπεδο; Γιατί άραγε αυτό το αποκαλούμενο όν, γιατί αυτό το απολαμβάνομαι (se jouis) εμφανίστηκε σ’ αυτό που καλούμε η γη; Φανταζόμαστε ότι πρόκειται για ένα προνομιούχο άστρο με το πρόσχημα ότι βρίσκεται εκεί ο άνθρωπος, και κατά κάποιο τρόπο αυτό είναι αληθές –υπό την εξής μοναδική προϋπόθεση, ότι δεν υπάρχουν άλλοι κατοικημένοι κόσμοι.
Δεν μας περνάει άραγε από το μυαλό ότι αυτή η «σεξουαλική πραγματικότητα», όπως την αποκαλούσα μόλις προηγουμένως, εξειδικεύεται στον άνθρωπο ως προς το εξής, ότι δηλαδή δεν υπάρχει καμία ενστικτική σχέση μεταξύ του αρσενικού και θηλυκού ανθρώπου; Ότι τίποτε δεν εμποδίζει κάθε άνδρα -για να ορίσουμε τον άνδρα από ό,τι του ταιριάζει αρκετά καλά, δεδομένου ότι αυτός φαντασιώνει φυσικά την ιδέα ενός όλου- τίποτα δεν εμποδίζει κάθε άνδρα να μην είναι ικανός να ικανοποιεί κάθε γυναίκα; Πράγμα που φαίνεται ότι συνιστά τον κανόνα σε ό,τι αφορά τα άλλα ζώα. Προφανώς αυτά δεν ικανοποιούν όλα τα θηλυκά, αλλά πρόκειται μόνον για ικανότητες. Ο άνδρας -διότι μπορούμε να μιλήσουμε για τον άνδρα, με το οριστικό άρθρο-, είναι καταδικασμένος μόνο να το ονειρεύεται. Να το ονειρεύεται γιατί είναι τελείως σίγουρο ότι, όχι μόνον δεν θα ικανοποιήσει κάθε γυναίκα, αλλά και ότι Η γυναίκα -ζητάω συγνώμη από μέλη της Μ. L. F. που ίσως είναι εδώ παρόντα-, Η γυναίκα δεν υπάρχει. Υπάρχουν γυναίκες, αλλά Η γυναίκα, είναι ένα όνειρο του άνδρα. Δεν είναι άνευ λόγου που δεν ικανοποιείται παρά από μία, ενδεχομένως από πολλές γυναίκες. Και αυτό επειδή για τις άλλες, δεν έχει επιθυμία. Γιατί άραγε δεν έχει επιθυμία για τις άλλες; Διότι οι άλλες δεν συνάδουν, αν μπορώ να εκφραστώ έτσι, με το ασυνείδητό του.
Δεν είναι μονάχα ότι δεν υπάρχει Η γυναίκα -Η γυναίκα ορίζεται ως αυτό που ανέδειξα ήδη πολύ πριν και το οποίο επαναλαμβάνω για εσάς- της τάξεως του μη όλη (pas toute) . Αυτό πάει πολύ μακριά, και δεν προέρχεται από τον άνδρα, ασχέτως τι πιστεύουν τα μέλη της M.L.F., προέρχεται από αυτές τις ίδιες. Είναι αυτές καθεαυτές της τάξεως του μη όλου. Δεν προσφέρονται δηλαδή στην γενίκευση. Ούτε μάλιστα, το λέω εδώ εντός παρενθέσεως, στην φαλλοκεντρική γενίκευση.
Δεν είπα ότι η γυναίκα είναι ένα αντικείμενο για τον άνδρα. Αντίθετα, είπα ότι ήταν κάτι με το οποίο αυτός δεν γνωρίζει ποτέ πώς να τα βγάλει πέρα. Με άλλα λόγια, δεν χάνει ευκαιρία να μπλέξει τα πόδια του προσεγγίζοντας εν προκειμένω μια οποιαδήποτε- είτε γιατί εξαπατήθηκε, είτε γιατί είναι αυτή ακριβώς που του έπρεπε. Αλλά δεν το αντιλαμβάνεται ποτέ, παρά μόνον εκ των υστέρων.
Είναι μια από τις σημασίες του εκ των υστέρων για την οποία μιλούσα επί τη ευκαιρία, και η οποία τόσο άσχημα αναφέρθηκε στο φημισμένο και αιώνιο Λεξιλόγιο της ψυχανάλυσης μέσω του οποίου ο Λαγκάς (Lagache) χαράμισε όλη την ψυχανάλυση. Καλώς, τέλως πάντων, δεν είναι ήδη και τόσο άσχημα, ας μην υπερβάλλουμε. Το μόνο πράγμα που ίσως τον ενδιέφερε, ήταν να χαραμίσει αυτά που έλεγα, επαναδιατυπώνοντάς τα αλά λαγκάς (lagacher). Στο κάτω-κάτω, γιατί δεν θα χαραμιζόμαστε αλά λαγκάς (lagacherait); Δεν είμαι τελείως σίγουρος ότι έχω σ’ όλα τα πράγματα δίκαιο. Όχι μόνον δεν είμαι σίγουρος, αλλά όντως έχω την φροϋδική στάση. Το επόμενο τρυκ που επί τη ευκαιρία θα με κάνει να αναθεωρήσω όλο μου το σύστημα, θα ήμουν ευχαριστημένος να το συλλέξω. Όλα όσα έχω να πω, είναι ότι, χάρη δίχως άλλο στην βλακεία μου, αυτό δεν έγινε ακόμα.
Ιδού λοιπόν, σας δίνω τον λόγο.
Θα είμαι ευχαριστημένος μετά από τούτη τη φλυαρία να διαπιστώσω τι συγκρατήσατε απ’ όλα αυτά.
Μετάφραση: Ν. Περτέση, Δ. Βεργέτης
