Δευτέρα, 7 Ιουνίου 2010

Ψυχαναγκαστική νεύρωση

Aπό τον Freud στον Lacan
« Η δομή μιας νεύρωσης είναι ουσιαστικά ένα ερώτημα »
J. Lacan.  Sem. III
Αυτό που ο Λακάν αποκαλεί Ερώτημα, είναι ένας πυκνός εννοιολογικός κόμβος, που είναι εννοιολογικά και κλινικά ισοδύναμος με τη φροϋδική 'ενδοψυχική βαθμίδα' -το φροϋδικό 'ψυχικό τραύμα'. Πρόκειται όμως για ένα τραύμα εκτός ιστορίας, επαγόμενο από την υποκειμενικο-ποίηση μιας ορισμένης έλλειψης της δομής του άλλου.
Επιγραμματικά: το Ερώτημα είναι η συμβολική βαθμίδα η οποία διαιωνίζει μέσα στο υποκείμενο το τραυματικό σημείο συνάντησης με την έλλειψη του Αλλου, S(A).
Η έλλειψη μέσα στον Άλλο -S(A), μπορεί να ερμηνευτεί τόσο σε συνάρτηση με τη ριζική απουσία του σημαίνοντος της Γυναίκας, όσο και με τη ριζική απουσία του σημαίνοντος του Θανάτου.
Οι μορφές φαλλικής αναπλήρωσης αδυνατούν να κλείσουν το χάσμα του Πραγματικού που σημαδεύει τον Άλλο. Η διαφορά των φύλων δεν συγκροτείται σύμφωνα με μία δυαδική σήμανση, αλλά σύμφωνα με τρόπους υποκειμενικοποίησης ενός και μοναδικού σημαίνοντος, του φαλλικού σημαίνοντος. Ταυτόχρονα, μέρος της απόλαυσης παγιδεύεται στο δίκτυο του σημαίνοντος συμβολιζόμενο διεξοδικά, μέσω της φαλλικής σημασίας.
Ο Άλλος του σημαίνοντος υπάγει σε ένα καθεστώς αβεβαιότητας την υποκειμενικοποίηση της ζώσας διάστασης του ομιλούντος υποκειμένου. Και η μέν και η δε λαθροβιώνουν υπό την εγγύηση του φαλλικού συμβιβασμού, η οποία δεν καλύπτει το Πραγματικό.
Το Πραγματικό του φύλου και του θανάτου, όπως και το Πραγματικό της απόλαυσης, αρθρώνονται μέσα στο δίκτυο του σημαίνοντος με την μορφή ενός χάσματος, ως Ερώτημα, αποσυνδεμένα από την καταφατικότητα του σημαίνοντος. Ερώτημα, που αφορά το φύλο και την συμπτωματικότητα του μέσα στο είναι. Από τη μία πλευρά είναι άντρας ή γυναίκα, κι απο την άλλη θα μπορούσε να μην υπάρχει, συνενώνοντας και τα δύο το μυστήριο τους και αρθρώνοντας το με τα σύμβολα της τεκνογονίας και του θανάτου.
Το ερώτημα της ύπαρξής, εμποτίζει το υποκείμενο, το υποβαστάζει, εισβάλλει μέσα του και μάλιστα το κατακερματίζει και είναι κάτι που το συναντά ο ψυχαναλυτής με τη μορφή εντάσεων, μετέωρους χρόνους και φαντασιώσεις. (1)
« Φοβική, υστερική ή ψυχαναγκαστική, η νεύρωση είναι ένα Ερώτημα,  που το 'είναι' θέτει για το υποκείμενο ». 
J. Lacan,  L’ instance de la lettre.
Με φόντο την προτεραιότητα της δομής, ο Λακάν ορίζει την ψυχαναγκαστική νεύρωση ως μία δυνατή τροποδότηση της συρραφής του υποκειμένου πάνω στην αξιωματική του Άλλου, της οποίας αναδεικνύει τη σημαίνουσα πληρότητα.
Η ψυχαναγκαστική νεύρωση ως Ερώτημα
Το ερώτημα της ψυχαναγκαστικής νεύρωσης απηχεί την συνάντηση με τη ριζική έλλειψη μέσα στον Άλλο του σημαίνοντος της εμπειρίας του θανάτου. Η έλλειψη μέσα στον Άλλο, S(A), τροποδοτούμενη ως έλλειψη του σημαίνοντος του θανάτου του υποκειμένου ως υποκείμενο(2), συγκροτεί το θεμέλιο της ψυχαναγκαστικής δόμησης της υποκειμενικότητας. Το υποκείμενο διαμορφώνει έναν ψυχαναγκαστικό τύπο σύμφυσης με το πεδίο του Άλλου, στο βαθμό που ο ύστατος αρμός εγκλείει την απροσδιοριστία του θανάτου ως ΄ερμηνεία΄ του S(A).
Σ΄αυτό το σημείο, το υποκείμενο, όπως στην υστερία, συνάπτεται όχι με το λόγο αλλά με την αφασία του Άλλου. Ο λόγος του Άλλου αδυνατεί να αρθρώσει σύμφωνα με τη λογική του σημαίνοντος την εμπειρία του θανάτου ως σημασία κάποιων σχηματισμών του ασυνειδήτου. Η ριζική έλλειψη του σημαίνοντος του θανάτου ορθώνεται ως σινικό τείχος ανάμεσα στο υποκείμενο του σημαίνοντος και στη βεβαιότητα της ύπαρξής του, ή της απόλαυσης του.
Θεμελιώδη συμπτωμικά μοτίβα της
Ψαναγκαστικής νεύρωσης
Όλες οι θεωρητικές και κλινικές διαστάσεις που υπεισέρχονται στην έννοια του Ερωτήματος στοιχειοθετούν το λακανικό πρίσμα με βάση το οποίο αναλύονται τα θεμελιώδη συμπτωμικά μοτίβα της ψυχαναγκαστικής νεύρωσης και εντοπίζεται το σημείο εσωτερικής ενότητας της παραλλακτικότητας τους: συγκεκριμένα, η μετακλινική τους εστίαση σε έναν Άλλο ο οποίος ενσαρκώνει στη φαντασίωση του υποκειμένου, τη φιγούρα του θανάτου και ο οποίος παραδόξως απολαμβάνει. Πρόκειται για τη θεμελιώδη κλείδα την οποία ο Λακάν χρησιμοποιεί συστηματικά στην κλινική της ψυχαναγκαστικής νεύρωσης. Η παραδοξότητα της έχει ως συνέπεια να πέφτει συχνά στη λήθη μέσα στην ψυχαναλυτική πρακτική ή να παρεμβαίνει με αποσυνδεδεμένα τα δύο ειδοποιά γνωρίσματα του Άλλου, την απόλαυση και τον θάνατο.
Η μετακλινική εστίαση της ψυχαναγκαστικής νεύρωσης σε έναν Άλλο που συνενώνει σύμφωνα με ένα περίπλοκο διάγραμμα τα δύο αυτά γνωρίσματα, οδηγεί τον Λακάν να συλλάβει την ψυχαναγκαστική νεύρωση ως προνομιακό κόμβο συνύφανσης της τριπλής προβληματικής:
1) του θανάτου, που πτωματοποιεί το υποκείμενο μέσα στην ατέρμονα αναβαλλόμενη πρόσβαση στο χρόνο της απόλαυσης: «τι περιμένει ο ιδεοληπτικός; τον θάνατο του Μαίτρ. Τι του χρησιμεύει αυτή η αναμονή; Παρεμβάλλεται ανάμεσα σ΄αυτόν και στο θάνατο. Όταν ο Μαίτρ θα είναι νεκρός τότε θα αρχίσουν όλα»(3), τότε οι πόρτες της απόλαυσης θα ανοίξουν διάπλατα ως δια μαγείας. Ως τότε ένα πλήθος αμείλικτων συμπτωμάτων ενσταλάζουν μέσα στη ζώσα διάσταση του ψυχαναγκαστικού υποκειμένου την ασυνείδητη σημασία της πτωματοποίησης, στο βαθμό που εγκαθίσταται, «στην προεξοφλούμενη στιγμή του θανάτου του Μαίτρ, με αφετηρία την οποία θα ζήσει, αλλά περιμένοντας την, ταυτίζεται με αυτόν ως νεκρό και μέσω αυτών των διαμεσολαβήσεων αυτό το ίδιο είναι ήδη νεκρό».(4)
2) της πατρότητας, η οποία δεν κληροδοτεί μόνο το Όνομα-του-πατέρα, αλλά κυρίως την προστακτική εξιλέωσης των κριμάτων του (les fautes). «Ο πατέρας, το Όνομα-του-πατέρα στηρίζει τη δομή της επιθυμίας με τη δομή του νόμου – αλλά η κληρονομιά του πατέρα είναι αυτή που μας δείχνει ο Κίρκεγκαρντ / το αμάρτημά του»(5). Αυτό άλλωστε είναι το σημείο που αναδεικνύει ο Λακάν στην αποκρυπτογράφηση του Αμλετικού δράματος.
3) Και τέλος του χρέους (dette), το οποίο στη νευρωσική εκδοχή του αποτελεί τη δεύτερη συνιστώσα της πατρικής κληρονομιάς. Είναι βαρύνουσα η κλινική διαφορά των κριμάτων και του χρέους. Η άμεση πρόσδεση των μεν και του δέ στη φιγούρα του πατέρα εξηγεί ως ένα σημείο την παραγνώριση που τα εξισώνει. Οι δύο αυτές συνιστώσες της πατρικής κληρονομιάς λειτουργούν, για τον Λακάν, ως υπερβατική, δηλαδή μη εμπειρική αρχή σύνθεσης δύο ετερογενών σειρών συμπτωμάτων, διαφορικά ερμηνευόμενων στο πλαίσιο της μεταβίβασης. Επιπλέον, πέρα από τη σύμπτωση της γενετικής εστίας τους, οι δύο αυτές συνιστώσες τέμνονται, στο επίπεδο των αποτελεσμάτων τους, σε ένα περίοπτο σημείο της φροϋδικής προβληματικής: το συναίσθημα ενοχής.
Ο Λακάν το επαναφέρει στο προσκήνιο, σύμφωνα με ένα πρωτότυπο κλινικό σενάριο και σε έναν αναντικατάστατο, δεινό ρόλο. Η απόλαυση που κηλιδώνει το Όνομα-του-πατέρα, δηλαδή τα πατρικά κρίματα προς εξιλέωση, και τα ανεξόφλητα με το νόμισμα του Οιδίποδα, χρέη, προάγουν την ενοχή (culpabilite), δίπλα στη φαλλική σήμανση του φύλου από την πατρική μεταφορά, σε θεμελιώδη σημασία του ασυνείδητου, ριζικά αντίρροπη «στις σημασίες συναισθηματικής μη-ικανοποίησης, ενστικτικής ανεπάρκειας και φαντασιακής εξάρτησης του υποκειμένου».6)
Το χρέος «μέσω του οποίου το υποκείμενο συνδέεται ισοβίως με το Νόμο» είναι άμεσα εκτεθειμένο στη νευρωτική ερμηνεία που το υποκειμενικοποιεί σύμφωνα με οιδιπόδειες ρήτρες, καθότι «ο συμβολικός Πατέρας εφόσον σημαίνει αυτόν τον Νόμο είναι ακριβώς ο νεκρός Πατέρας».(7)  Ο ψυχαναγκαστικός συγχέει την υπερβατική πατρότητα του συμβολικού (η διάσταση του θανάτου είναι εγγενής στη φύση του συμβόλου),με τον οιδιπόδειο πατέρα της φαντασιακής πατροκτονίας.
Η νευρωτική όσμωση του συμβολικού με το φαντασιακό εγκλωβίζει ανελέητα τον ψυχαναγκαστικό σε ένα κλειστό κύκλωμα ενοχής, όπου κάθε απόπειρα αναγνώρισης της υπερβατικής ταυτότητας του συμβολικού και κατά συνέπεια της μη συνεκτικότητάς της (inconsistance), ανακυκλώνεται και εκφυλίζεται σε ένοχη (νευρωτική αναβίωση της φαντασιακής πατροκτονίας). Πρόκειται για ένα φαινόμενο που οδηγεί τον Λακάν να χαρακτηρίσει την ψυχαναγκαστική νεύρωση ως αλλοπρόσαλλη συμβολική σήμανση.
Υπό το κράτος της ακατάσχετα ανατοκιζόμενης ενοχής, το φαντασιακό πτώμα του οιδιπόδειοι πατέρα μετουσιώνεται σε άφθαρτη εξιδανικευμένη φιγούρα. Το φάντασμα του ιδανικού Πατέρα έρχεται να εγκατασταθεί στο νευρωτικά νοθευμένο συμβολικό σύμπαν, λαθροβιώνοντας παρασιτικά, τρεφόμενο με τα συμπτώματα που παγιώνουν την ενοχή. Δεν απομένει στο υποκείμενο παρά να αναβαπτιστεί, αυτό το εξιδανικευμένο φαντασιακό αποκύημα, στα νάματα της άσπιλης αθωότητας. Ξεπλένοντας τον απο τα στίγματα των κριμάτων του, καταδικάζεται να εκτίσει ως ζωντανό πτώμα την απηνή τιμωρία εξιλέωσης που συνεπάγονται, κάτω από την τυραννία του αμείλικτου Υπερεγωτικού δεσμοφύλακα.
Ο Φρόιντ είχε ήδη επισημάνει ότι η κόλαση της Ενοχής φυλάσσεται από το υπερ-εγώ, που κατέχει τα κλειδιά του Πραγματικού της απόλαυσης.
Φωτίζεται εδώ ένα κεντρικό παράδοξο στο οποίο προσκρούει συστηματικά και αμήχανα η κλινική της ψυχαναγκαστικής νεύρωσης: η αντιφατική συμπαρουσία μιας συσσωρευόμενης απόλαυσης, αναφομείωτης στην συμπτωμική ομοιοστασία των δευτερογενών αμυνών, και της υπαρξιακής ΄ζομπιοποίησης΄ του υποκειμένου που φυτοζωεί μέσα σε ένα μετέωρο υπαρξιακό χρόνο.
Στερημένος από την πυξίδα αυτών των θεμελιωδών διακρίσεων, ο ψυχαναλυτής οδηγεί το ψυχαναγκαστικό υποκείμενο στον τοίχο των πιό δραματικών αδιεξόδων, των πιό αξεδιάλυτων αντιθέσεων, όπου η μόνη δίπορτη διέξοδος είναι το αυτοκτονικό passage-a-l’acte, κατά κανόνα αποτυχημένο, ή η αμετάκλητη υπόσκαψη της υπαρξιακής νομιμότητας του υποκειμένου.
Και στη μία και στην άλλη περίπτωση, η άνιση ψυχαναγκαστική αναμέτρηση με το Νόμο του πατέρα ενσταλάζει στο υποκείμενο τη διαβρωτική πεποίθηση ότι η ίδια του η ύπαρξη στερείται νόμιμων θεμελίων. Με άλλα λόγια, ότι δεν έχει δικαίωμα να ζεί. Η υπερβατική απορία την οποία εισάγει το ψυχαναγκαστικό Ερώτημα,'νεκρός ή ζωντανός',ανασυντάσσεται πλέον σε προστακτική αυτο-καταστροφής. Ο διαπλαστικός κόμβος στον οποίο συμπλέκονται μοιραία ο θάνατος, η πατρότητα και το χρέος, συνέχει τις παράπλευρες ενότητες συμπτωμικής θεματοποίησης της ψυχαναγκαστικής νεύρωσης που συγκροτούν τον εμφανή κλινικό κροσσό του ψυχαναγκαστικού Ερωτήματος.
Μια επιγραμματική απαρίθμησή τους είναι:
1)  Συναίσθημα πλαστότητας της ύπαρξης, (la facticite de l’ existence)
2)  Τιμή και προδοσία, (honneur et trahison)
3)  Ιδεοληπτική αμφιβολία, (le doute) την οποία ο Λακάν διαφοροποιεί επιμελώς από αυτό με το οποίο  οι αυτοϊκανοποιημένοι λακανικοί τη συγχέουν, την καρτεσιανή μεθοδική αμφιβολία.
(le doute methodique)
4) Απορρυθμισμένη σχέση με το χρόνο, όπου δεσπόζει η εμμονή της αναβλητικότητας. (la procrastination)
5)   Η Κυρά των λογισμών (la Dame), που καταλαμβάνει τη θέση του ιδεώδους της Γυναίκας.
6) Δαιδαλώδης οικονομία του συμπτώματος υπό μορφή επάλληλων οχυρωματικών έργων περιβαλλόμενων από τάφρους απομόνωσης (isolation)
7)   Αξιοποίηση της δομής ως ερείσματος αμυνών, (les defenses)
8)   Ρήξη με τον Άλλον που συντελείται υπό καθεστώς βιασύνης, (le hate)
9)   Ατέρμονος και εξουθενωτικός ενδοϋποκειμενικός διάλογος, τον οποίο ο Λακάν αντιδιαστέλλει από την διϋποκειμενικότητα της υστερικής συνομιλίας
10)  Ακατάσχετη ενεστωποίηση του φαντασιακού φαλλού στο διασκεπτικό σύμπαν του ιδεοληπτικού.
11)  Μονολογική εγγραφή του ψυχαναγκαστικού στη σχέση ψυχαναλυτικής μεταβίβασης.
12)  Περιπαθής λατρεία της χίμμαιρας του Εγώ, η οποία συγκαλύπτει την ονομαστική υποταγή στον Απόλυτο Κύριο που καταλαμβάνει θριαμβευτικά το προσκήνιο την ώρα της αλήθειας, όταν το υποκείμενο νοιώθει το έδαφος της υπαρξιακής του νομιμότητας να υποχωρεί κάτω από τα πόδια του.
Στην αρχική ενοποίηση της φροϋδικής ψυχαναγκαστικής νεύρωσης ως ερωτήματος προικισμένου με μία δομή κόμβου, ο Λακάν θα προσθέσει αργότερα δύο στοιχεία. Θα εισάγαγει στο επίκεντρό του το συμβολικό φαλλό, Φ, ως όριο σήμανσης της απόλαυσης, και στη δεκαετία του ’70 θα τοποθετήσει το ερώτημα του υποκειμένου ως απάντηση του Πραγματικού, (reponse du reel). (8)
  
 Dimitris Vergetis - Directeur 'Aληthεια'
 ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. J.Lacan, D’ une question preliminaire a tout traitement possible de la psychose, στα Ecrits, σ. 549.
2. Ο θάνατος του ανθρώπου ως εμβίου πλάσματος είναι μία διαδικασία επιδεκτική περιγραφής και ορισμού, όπως αποδεικνύει ο λόγος της επιστήμης. Τι είδους φαινόμενο είναι ο θάνατος του υποκειμένου; Τι μπορεί όμως να σημαίνει, ο θάνατος του υποκειμένου του ασυνειδήτου; Πότε το υποκείμενο του ασυνειδήτου είναι νεκρό;
3. J.Lacan, Le Seminaire I, Les ecrits techniques de Freud, Seuil, σ. 315.
4. J.Lacan, Fonction et champ de la parole et du langage ( Rapport de Rome ), στα Ecrits, σ. 314.
5. J.Lacan, Le Seminaire XI, Les quatres consepts fondamentaux, Seuil, σ. 35.
6. J.Lacan, La Chose freudienne, Ecrits, σ. 433.
7. J.Lacan, D’ une question preliminaire.... ό.π. σ. 556.
8. Ο Λακάν αναδεικνύει τη βαρύτητα αυτού του όρου στο κείμενό του L’ Etourdit ( βλ. Περιοδικό Scilicet, No 4, Seuil, 1973, σ. 15) Ο Ζακ-Αλέν Μιλέρ θα τον προαγάγει σε τίτλο ενός σεμιναρίου του.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου